تفاوت های فردی در نوجوانی

چرا بعضی نوجوانان خیلی زود مستقل می شوند، اما بعضی دیگر هنوز به حمایت زیادی از والدین نیاز دارند؟

چرا یک نوجوان در جمع دوستانش بسیار اجتماعی است، اما نوجوان دیگری ترجیح می دهد بیشتر تنها باشد؟

چرا بعضی نوجوانان خیلی زود به فکر آینده و انتخاب شغل می افتند، اما بعضی دیگر هنوز نمی دانند دقیقا چه چیزی می خواهند؟

چرا یک نوجوان در برابر فشار همسالان مقاومت می کند، اما نوجوان دیگری به سرعت تحت تاثیر دوستانش قرار می گیرد؟

پاسخ همه این سوال ها را نمی توان فقط در «سن» جستجو کرد.

یکی از اصول مهم روانشناسی رشد این است که افراد حتی زمانی که در یک مرحله رشدی قرار دارند، دقیقا به یک شکل رشد نمی کنند. تفاوت های فردی بخشی طبیعی از رشد انسان هستند و در نوجوانی به شکل بسیار واضحی دیده می شوند.

نوجوانان از نظر سرعت بلوغ جسمی، رشد شناختی، تنظیم هیجان، ویژگی های شخصیتی، روابط اجتماعی، علایق، تجربه های خانوادگی، محیط فرهنگی و حتی مسیر رشد مغز با یکدیگر تفاوت دارند. پژوهش های طولی رشد مغز نیز نشان داده اند که مسیر تغییرات مغزی در اوایل نوجوانی میان افراد تا حد قابل توجهی متفاوت است.

به همین دلیل، شناخت تفاوت های فردی برای والدین، معلمان و به ویژه روانشناسانی که با نوجوانان کار می کنند اهمیت زیادی دارد.

تفاوت های فردی یعنی چه؟

تفاوت های فردی یعنی انسان ها در ویژگی ها، توانایی ها، رفتارها و مسیر رشد خود یکسان نیستند.

دو نوجوان ممکن است هم سن باشند، در یک مدرسه درس بخوانند و حتی در یک خانواده بزرگ شده باشند، اما از نظر شخصیت، علایق، سرعت بلوغ، توانایی های شناختی، حساسیت هیجانی و روابط اجتماعی کاملا متفاوت باشند.

برای مثال:

ممکن است یک نوجوان بسیار برون گرا باشد و از حضور در جمع انرژی بگیرد، در حالی که نوجوان دیگری آرام تر باشد و ارتباط با چند دوست نزدیک را ترجیح دهد.

ممکن است یک نوجوان در ریاضیات بسیار قوی باشد، اما در برقراری ارتباط اجتماعی نیاز به تمرین بیشتری داشته باشد.

ممکن است نوجوان دیگری در روابط اجتماعی بسیار توانمند باشد، اما در برنامه ریزی درسی مشکل داشته باشد.

هیچ کدام از این تفاوت ها به خودی خود به معنای بهتر یا بدتر بودن فرد نیستند.

چرا نوجوانان با یکدیگر متفاوت هستند؟

تفاوت های فردی معمولا نتیجه یک عامل واحد نیستند.

رشد انسان حاصل تعامل مجموعه ای از عوامل است؛ از جمله:

• عوامل ژنتیکی

• ویژگی های زیستی

• زمان و روند بلوغ

• ویژگی های شخصیتی

• تجربه های دوران کودکی

• سبک فرزندپروری

• رابطه با والدین

• روابط با همسالان

• مدرسه

• شرایط اقتصادی و اجتماعی

• فرهنگ

• تجربه های استرس زا

• فرصت های یادگیری

• سلامت جسمی و روانی

روانشناسی رشد نیز رشد انسان را حاصل تعامل عوامل زیستی، روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی در طول زندگی می داند.

بنابراین وقتی درباره رفتار یک نوجوان صحبت می کنیم، نباید خیلی سریع به یک علت واحد برسیم.

تفاوت در زمان بلوغ

یکی از واضح ترین تفاوت های فردی در نوجوانی، تفاوت در زمان شروع و سرعت بلوغ است.

همه نوجوانان دقیقا در یک سن وارد مراحل مختلف بلوغ نمی شوند.

ممکن است یک نوجوان نسبت به دوستانش زودتر تغییرات جسمی را تجربه کند و نوجوان دیگری دیرتر وارد همان مرحله شود.

خود زمان بلوغ نیز تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد و تفاوت قابل توجهی میان افراد دیده می شود.

این تفاوت گاهی از نظر روانشناختی اهمیت پیدا می کند.

نوجوانی که زودتر از همسالان خود بالغ می شود ممکن است احساس کند با دوستانش متفاوت است.

نوجوانی که دیرتر بالغ می شود نیز ممکن است خودش را با دیگران مقایسه کند و درباره بدنش احساس نگرانی داشته باشد.

بنابراین مقایسه نوجوان با همسالان از نظر رشد جسمی می تواند تجربه ناخوشایندی ایجاد کند.

آیا رشد زودتر همیشه بهتر است؟

خیر.

زودتر بالغ شدن به خودی خود نه نشانه موفقیت است و نه مشکل.

مهم این است که نوجوان بتواند تغییرات بدن خود را در محیطی امن و حمایتگر تجربه کند.

برای مثال اگر نوجوانی زودتر از دوستانش وارد بلوغ شود، ممکن است از نظر ظاهری بزرگ تر به نظر برسد، اما این موضوع به این معنا نیست که از نظر هیجانی یا شناختی نیز به همان اندازه جلوتر است.

این نکته برای والدین بسیار مهم است:

ظاهر جسمی نوجوان را با میزان بلوغ روانی او یکی ندانید.

ممکن است بدن نوجوان تغییر کرده باشد، اما توانایی های تنظیم هیجان، تصمیم گیری و استقلال او هنوز در حال رشد باشند.

تفاوت در رشد شناختی

نوجوانی دوره مهمی برای رشد توانایی های شناختی است.

تفکر انتزاعی، استدلال، برنامه ریزی، ارزیابی اطلاعات و تصور آینده در این دوره پیشرفت می کنند. اما سرعت و کیفیت این تغییرات در همه نوجوانان یکسان نیست. APA نیز بر افزایش توانایی هایی مانند تفکر انتزاعی، تصمیم گیری و تحلیل در نوجوانی تاکید می کند.

برای مثال ممکن است یک نوجوان بتواند درباره آینده شغلی خود بسیار دقیق فکر کند، اما نوجوان دیگری هنوز بیشتر بر زمان حال تمرکز داشته باشد.

این تفاوت الزاما به معنی باهوش تر بودن یکی از آنها نیست.

گاهی تفاوت در علاقه، تجربه، آموزش، انگیزه یا فرصت های یادگیری باعث ایجاد تفاوت در عملکرد می شود.

تفاوت در هوش به معنی تفاوت در ارزش انسان نیست

یکی از اشتباهات رایج در برخورد با نوجوانان این است که عملکرد تحصیلی را با ارزش کلی فرد یکی بدانیم.

مثلا:

«چون در ریاضی ضعیفی، پس باهوش نیستی.»

یا:

«چون نمره هایت پایین است، پس موفق نمی شوی.»

در حالی که توانایی های انسان چندبعدی هستند.

نوجوان ممکن است در یک حوزه عملکرد بسیار خوبی داشته باشد و در حوزه دیگری نیازمند آموزش یا تمرین بیشتر باشد.

حتی در یک حوزه مشخص نیز عملکرد فرد می تواند تحت تاثیر خواب، اضطراب، انگیزه، شرایط خانوادگی، روش تدریس و عوامل متعدد دیگر قرار گیرد.

بنابراین ارزیابی نوجوان باید جامع باشد.

تفاوت در شخصیت نوجوانان

نوجوانان از نظر ویژگی های شخصیتی نیز با یکدیگر متفاوت هستند.

برخی ممکن است:

• اجتماعی تر باشند

• محتاط تر باشند

• هیجان خواه تر باشند

• آرام تر باشند

• حساسیت هیجانی بیشتری داشته باشند

• انعطاف پذیرتر باشند

• وظیفه شناس تر باشند

• بیشتر به تجربه های جدید علاقه داشته باشند

این تفاوت ها بخشی از مفهوم تفاوت های فردی در شخصیت هستند و در روانشناسی شخصیت به شکل گسترده مطالعه می شوند. APA نیز تفاوت های فردی و رشد صفات شخصیتی را از موضوعات مهم پژوهش در روانشناسی شخصیت و رشد می داند.

بنابراین نمی توان انتظار داشت همه نوجوانان با یک روش تربیتی یا آموزشی دقیقا یک واکنش نشان دهند.

یک روش تربیتی برای همه نوجوانان جواب نمی دهد

فرض کنید والدین دو نوجوان دارند.

نوجوان اول با توضیح و گفت وگو همکاری می کند.

نوجوان دوم وقتی تحت فشار قرار می گیرد، بیشتر مقاومت می کند و نیاز دارد ابتدا احساس کند حرفش شنیده شده است.

اگر والدین با هر دو دقیقا یک روش رفتار کنند، ممکن است نتیجه یکسانی نگیرند.

این به معنای بی قاعده بودن تربیت نیست.

اصول تربیتی می توانند ثابت باشند، اما شیوه اجرای آنها باید با ویژگی های هر نوجوان هماهنگ شود.

برای مثال اصل می تواند این باشد:

«قوانین خانه باید رعایت شوند.»

اما روش توضیح قانون، نوع گفت وگو، میزان استقلال و شیوه پیامد دادن می تواند با توجه به سن و ویژگی های نوجوان متفاوت باشد.

تفاوت در تنظیم هیجان

نوجوانان از نظر نحوه تجربه و تنظیم هیجان نیز متفاوت هستند.

یک نوجوان ممکن است خیلی سریع عصبانی شود اما پس از چند دقیقه آرام شود.

نوجوان دیگری ممکن است دیرتر عصبانی شود اما مدت طولانی تری درگیر خشم بماند.

یک نوجوان ممکن است درباره مشکلاتش با والدین صحبت کند.

نوجوان دیگر ممکن است ترجیح دهد ابتدا خودش مسئله را پردازش کند.

بنابراین سکوت یک نوجوان لزوما به معنی بی احساسی نیست و گریه کردن نوجوان دیگر نیز به معنی ضعف نیست.

روانشناس باید الگوی فردی تنظیم هیجان را بررسی کند.

تفاوت در حساسیت به فشار همسالان

همه نوجوانان به یک اندازه تحت تاثیر دوستان قرار نمی گیرند.

برخی نوجوانان نیاز بیشتری به تایید اجتماعی دارند.

برخی دیگر استقلال بیشتری در تصمیم گیری نشان می دهند.

عوامل مختلفی از جمله شخصیت، رابطه با خانواده، عزت نفس، تجربه های اجتماعی و ویژگی های گروه همسالان می توانند در این زمینه نقش داشته باشند.

پژوهش های مربوط به نوجوانی نشان می دهند که در این دوره توجه به همسالان و پذیرش اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا می کند، اما شدت این تاثیر در افراد مختلف یکسان نیست.

بنابراین نمی توان گفت:

«همه نوجوانان تحت تاثیر دوستانشان هستند.»

دقیق تر این است که بگوییم حساسیت به تاثیر اجتماعی در نوجوانی می تواند افزایش پیدا کند، اما میزان و شکل آن بین افراد متفاوت است.

تفاوت در رشد مغز

یکی از مهم ترین یافته های پژوهش های جدید این است که مسیر رشد مغز نیز در همه نوجوانان یکسان نیست.

در یک مطالعه طولی بزرگ روی کودکان و نوجوانان ۹ تا ۱۳ ساله، پژوهشگران تفاوت های قابل توجهی را در مسیر تغییرات ساختاری و عملکردی مغز میان افراد مشاهده کردند. بخشی از این تفاوت ها با سن و مرحله بلوغ ارتباط داشت، اما تفاوت های فردی قابل توجهی حتی پس از در نظر گرفتن این عوامل باقی می ماند.

این یافته از یک نکته مهم حمایت می کند:

سن تقویمی به تنهایی نمی تواند تمام تفاوت های رشدی یک نوجوان را توضیح دهد.

دو نوجوان ۱۴ ساله ممکن است از نظر بعضی ویژگی های رشدی فاصله قابل توجهی داشته باشند.

چرا سن به تنهایی کافی نیست؟

وقتی می گوییم:

«او ۱۵ ساله است، پس باید این توانایی را داشته باشد»

در واقع بخشی از واقعیت رشد را نادیده می گیریم.

سن تقویمی اطلاعات مهمی به ما می دهد، اما برای ارزیابی نوجوان کافی نیست.

باید پرسید:

• از نظر رشدی در چه مرحله ای قرار دارد؟

• چه تجربه هایی داشته است؟

• چه توانایی هایی دارد؟

• چه نقاط قوتی دارد؟

• در چه حوزه هایی مشکل دارد؟

• محیط خانواده چگونه است؟

• وضعیت مدرسه چگونه است؟

• رابطه با همسالان چگونه است؟

• سلامت روان او چگونه است؟

این نگاه در روانشناسی رشد اهمیت زیادی دارد.

تفاوت در علایق

یکی از ساده ترین تفاوت های فردی، تفاوت در علایق است.

یک نوجوان ممکن است عاشق ورزش باشد.

دیگری ممکن است به موسیقی علاقه داشته باشد.

یکی به برنامه نویسی علاقه مند باشد.

دیگری از نقاشی، مطالعه، بازی، فعالیت اجتماعی یا کار با حیوانات لذت ببرد.

نباید همه نوجوانان را مجبور کنیم دقیقا در یک مسیر قرار بگیرند.

البته شناخت استعداد و علاقه به معنای حذف آموزش پایه نیست؛ بلکه یعنی فرصت های متنوعی برای کشف توانایی های فردی فراهم کنیم.

تفاوت در انگیزه

دو نوجوان ممکن است توانایی مشابهی داشته باشند، اما انگیزه متفاوتی برای استفاده از آن توانایی داشته باشند.

برای مثال یک نوجوان ممکن است به دلیل علاقه شخصی برای امتحان آماده شود.

نوجوان دیگری ممکن است فقط به خاطر ترس از تنبیه درس بخواند.

نوجوان سوم ممکن است اصلا هدف مشخصی برای آینده نداشته باشد.

بنابراین وقتی عملکرد نوجوان پایین است، فقط نباید بپرسیم:

«چقدر توانایی دارد؟»

باید بپرسیم:

«چه چیزی برای او انگیزه ایجاد می کند؟»

تفاوت در نیاز به استقلال

همه نوجوانان به یک اندازه استقلال طلب نیستند.

برخی نوجوانان خیلی زود می خواهند خودشان تصمیم بگیرند.

برخی دیگر مدت بیشتری به راهنمایی والدین نیاز دارند.

استقلال طلبی شدید همیشه نشانه مشکل نیست و وابستگی بیشتر نیز الزاما به معنی ضعف نیست.

مهم این است که استقلال به شکل تدریجی و متناسب با مسئولیت پذیری نوجوان رشد کند.

مقایسه کردن نوجوانان چه مشکلی ایجاد می کند؟

مقایسه یکی از رفتارهای رایج اما آسیب زا در تربیت نوجوان است.

برای مثال:

«ببین دوستت چقدر درس می خواند.»

«خواهرت در سن تو خیلی مسئولیت پذیرتر بود.»

«پسر فلانی خیلی اجتماعی است.»

این مقایسه ها ممکن است به جای ایجاد انگیزه، احساس ناکافی بودن ایجاد کنند.

هر نوجوان مسیر رشد خودش را دارد.

مقایسه سالم می تواند به معنای مقایسه نوجوان با عملکرد قبلی خودش باشد:

«ماه قبل مدیریت زمانت خیلی سخت بود، ولی این ماه بهتر شده ای.»

این نوع مقایسه اطلاعات مفیدتری درباره پیشرفت فرد ارائه می دهد.

تفاوت های فردی در مدرسه

مدرسه یکی از محیط هایی است که تفاوت های فردی نوجوانان را به خوبی نشان می دهد.

ممکن است یک دانش آموز در درس های نظری موفق باشد و دیگری در فعالیت های عملی.

یک نوجوان ممکن است در کار گروهی بسیار توانمند باشد.

نوجوان دیگری ممکن است در فعالیت های فردی عملکرد بهتری داشته باشد.

بنابراین ارزیابی موفقیت نوجوان فقط با یک نمره یا معدل کامل نیست.

البته عملکرد تحصیلی مهم است، اما برای شناخت نوجوان باید توانایی های اجتماعی، هیجانی، شناختی و عملی او نیز در نظر گرفته شوند.

چه زمانی تفاوت فردی به مشکل تبدیل می شود؟

هر تفاوتی مشکل نیست.

این نکته از نظر بالینی بسیار مهم است.

برای مثال:

خجالتی بودن به خودی خود اختلال اضطراب اجتماعی نیست.

کم حرف بودن به تنهایی افسردگی نیست.

علاقه زیاد به بازی به تنهایی اعتیاد به بازی نیست.

کم بودن نمره در یک درس به تنهایی اختلال یادگیری را ثابت نمی کند.

دیرتر بالغ شدن به خودی خود بیماری نیست.

برای تشخیص مشکل روانشناختی باید شدت، مدت، زمینه و تاثیر آن بر عملکرد فرد بررسی شود.

به همین دلیل روانشناس نباید صرفا بر اساس تفاوت با همسالان، یک نوجوان را بیمار تلقی کند.

تفاوت فردی و تشخیص روانشناختی

یکی از مهارت های مهم روانشناس این است که بین تنوع طبیعی انسان و اختلال روانشناختی تفاوت بگذارد.

در ارزیابی نوجوان باید پرسید:

آیا این ویژگی باعث رنج قابل توجه شده است؟

آیا عملکرد تحصیلی، اجتماعی یا خانوادگی را مختل کرده است؟

آیا این وضعیت نسبت به سن و زمینه فرهنگی نوجوان غیرمعمول است؟

آیا در طول زمان پایدار یا تشدید شده است؟

آیا عوامل دیگری مانند اضطراب، افسردگی، مشکلات خانوادگی یا تجربه های آسیب زا در آن نقش دارند؟

این سوال ها کمک می کنند ارزیابی از برچسب زدن ساده فاصله بگیرد.

روانشناس چگونه تفاوت های فردی را در کار بالینی در نظر می گیرد؟

در کار با نوجوان، یک فرمول واحد برای همه وجود ندارد.

روانشناس ابتدا باید نوجوان را به عنوان یک فرد منحصر به فرد بشناسد.

ارزیابی می تواند شامل موارد زیر باشد:

• تاریخچه رشد

• وضعیت خانوادگی

• ویژگی های شخصیتی

• توانایی های شناختی

• وضعیت تحصیلی

• روابط همسالان

• تنظیم هیجان

• عزت نفس

• هویت

• سلامت روان

• شرایط فرهنگی

• تجربه های مهم زندگی

• نقاط قوت

• عوامل محافظت کننده

• عوامل خطر

در صورت نیاز نیز می توان از آزمون های روانشناختی معتبر برای پاسخ به سوال بالینی مشخص استفاده کرد.

اما آزمون نباید جایگزین مصاحبه و قضاوت تخصصی شود.

نقاط قوت نوجوان را فراموش نکنیم

در کار بالینی گاهی تمرکز بیش از حد روی مشکل باعث می شود نقاط قوت نوجوان دیده نشوند.

در حالی که نقاط قوت می توانند نقش مهمی در رشد و تاب آوری داشته باشند.

برای مثال یک نوجوان ممکن است:

• رابطه خوبی با یک بزرگسال قابل اعتماد داشته باشد

• در یک فعالیت هنری استعداد داشته باشد

• مهارت ارتباطی خوبی داشته باشد

• پشتکار بالایی داشته باشد

• در حل مسئله توانمند باشد

• دوستان حمایتگر داشته باشد

• انگیزه یادگیری داشته باشد

شناخت این منابع می تواند به طراحی مداخله کمک کند.

تفاوت های فردی به معنای برچسب زدن نیست

هدف شناخت تفاوت های فردی این نیست که برای هر نوجوان یک برچسب بسازیم.

هدف این است که بدانیم:

یک نسخه برای همه مناسب نیست.

نوجوانان با پیشینه ها، توانایی ها، شخصیت ها و مسیرهای رشدی متفاوت وارد اتاق مشاوره می شوند.

روانشناس باید به جای اینکه نوجوان را مجبور کند با یک الگوی از پیش تعیین شده هماهنگ شود، ابتدا بفهمد او چه کسی است و در چه مرحله ای از رشد قرار دارد.

والدین چگونه با تفاوت های فردی نوجوان کنار بیایند؟

چند اصل می تواند مفید باشد:

نوجوان را با خواهر، برادر یا دوستانش مقایسه نکنید

مسیر رشد هر فرد متفاوت است.

تفاوت را با مشکل اشتباه نگیرید

هر رفتار متفاوتی نیازمند درمان نیست.

انتظارات متناسب با سن داشته باشید

از نوجوان مسئولیت بخواهید، اما انتظار نداشته باشید در همه حوزه ها مانند یک بزرگسال عمل کند.

به نقاط قوت توجه کنید

همیشه درباره مشکل ها صحبت نکنید.

فرصت انتخاب بدهید

انتخاب های متناسب با سن می توانند به رشد استقلال کمک کنند.

تفاوت در شخصیت را بپذیرید

همه نوجوانان قرار نیست اجتماعی، پرحرف یا رقابت جو باشند.

رفتار مشکل ساز را از شخصیت جدا کنید

به جای:

«تو بی مسئولیتی.»

بگویید:

«این کاری که انجام دادی مسئولانه نبود.»

این تفاوت در زبان می تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

تفاوت های فردی و آینده نوجوان

شناخت تفاوت های فردی به نوجوان کمک می کند مسیر مناسب تری برای خودش پیدا کند.

هدف این نیست که همه نوجوانان را به یک استاندارد واحد برسانیم.

هدف این است که هر نوجوان بتواند توانایی ها، محدودیت ها، علایق، ارزش ها و نیازهای خودش را بهتر بشناسد و بر اساس آنها رشد کند.

روانشناسی رشد نیز دقیقا به مطالعه همین تغییرات و تفاوت های افراد در طول زندگی می پردازد؛ از رشد جسمی و شناختی گرفته تا رشد اجتماعی، عاطفی و شخصیتی.

جمع بندی

تفاوت های فردی در نوجوانی کاملا طبیعی هستند.

نوجوانان ممکن است از نظر زمان بلوغ، ویژگی های شخصیتی، توانایی های شناختی، تنظیم هیجان، علایق، انگیزه، روابط اجتماعی و مسیر رشد مغز با یکدیگر تفاوت داشته باشند.

حتی پژوهش های جدید علوم اعصاب نشان می دهند که مسیر تغییرات مغزی نوجوانان نیز بین افراد متفاوت است و مرحله بلوغ، سن و عوامل فردی می توانند در این تفاوت ها نقش داشته باشند.

بنابراین نباید انتظار داشته باشیم همه نوجوانان در یک سن، دقیقا یک رفتار یا توانایی داشته باشند.

از طرف دیگر، تفاوت فردی نباید بهانه ای برای نادیده گرفتن مشکلات واقعی باشد. اگر تفاوتی باعث رنج شدید یا اختلال در عملکرد تحصیلی، خانوادگی یا اجتماعی نوجوان شده باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا می کند.

برای والدین، مهم ترین نکته این است که نوجوان را با دیگران مقایسه نکنند و به جای تلاش برای ساختن یک نوجوان «ایده آل»، به شناخت ویژگی های واقعی فرزند خود توجه کنند.

برای روانشناسان نیز توجه به تفاوت های فردی یعنی دیدن نوجوان به عنوان یک انسان منحصر به فرد؛ انسانی که رشد او حاصل تعامل عوامل زیستی، شناختی، هیجانی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی است.

نوجوان سالم لزوما نوجوانی نیست که دقیقا شبیه بقیه نوجوانان رفتار کند؛ بلکه نوجوانی است که فرصت پیدا کند متناسب با ویژگی های فردی خود رشد کند، مهارت های لازم را یاد بگیرد و به تدریج هویت و مسیر زندگی خودش را شکل دهد.

برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزش های تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!