۷ مرحله رابطه نارسیستی
رابطه با فردی که ویژگی های نارسیستی شدیدی دارد، ممکن است در ابتدا کاملا متفاوت از چیزی باشد که بعدا تجربه می کنید. ممکن است رابطه با توجه زیاد، تعریف و تمجید، احساس خاص بودن و حتی این تصور شروع شود که بالاخره فردی را پیدا کرده اید که شما را عمیقا می فهمد. اما در برخی روابط، با گذشت زمان الگوی رابطه تغییر می کند و جای صمیمیت اولیه را کنترل، انتقاد، بی ارزش کردن، فاصله گرفتن و تعارض می گیرد.
البته باید یک نکته مهم را از همان ابتدا روشن کنیم: هر فرد خودشیفته یا خودمحور، مبتلا به «اختلال شخصیت نارسیستی» نیست. در روانشناسی بالینی، تشخیص اختلال شخصیت نارسیستی به یک الگوی پایدار و فراگیر از ویژگی هایی مانند احساس بزرگ منشی، نیاز شدید به تحسین، احساس استحقاق و مشکلات قابل توجه در همدلی نیاز دارد و تشخیص آن فقط با بررسی تخصصی امکان پذیر است.
همچنین چیزی که در فضای عمومی با عنوان «چرخه رابطه نارسیستی» یا «۷ مرحله رابطه نارسیستی» مطرح می شود، یک الگوی رسمی تشخیصی با هفت مرحله ثابت نیست. حتی پژوهش های جدید درباره چرخه سوء استفاده نارسیستی تاکید می کنند که این مفهوم هنوز به تعریف و بررسی علمی بیشتری نیاز دارد.
با این توضیح، می توانیم الگوهایی را که در بعضی روابط دارای نارسیسیسم پاتولوژیک دیده می شوند بهتر بشناسیم.
مرحله اول: ایده آل سازی و توجه شدید
در بعضی روابط، شروع رابطه بسیار پرشور است.
فرد ممکن است در مدت کوتاهی توجه زیادی نشان دهد، مرتب پیام بدهد، از شما تعریف کند، درباره آینده رابطه صحبت کند و به شما احساس خاص بودن بدهد.
ممکن است جملاتی مانند این ها بشنوید:
«تو با همه آدم هایی که قبلا دیدم فرق داری.»
«احساس می کنم سال هاست تو رو می شناسم.»
«تو دقیقا همون آدمی هستی که همیشه دنبالش بودم.»
مشکل در اینجا خودِ محبت یا علاقه زیاد نیست. یک رابطه سالم هم می تواند با علاقه و هیجان زیادی شروع شود.
مسئله زمانی اهمیت پیدا می کند که سرعت صمیمیت بسیار زیاد باشد، شناخت واقعی هنوز شکل نگرفته باشد و تصویر فرد از شما بیشتر بر اساس یک تصور ایده آل ساخته شده باشد تا شناخت تدریجی شخصیت واقعی شما.
در پژوهش های مربوط به نارسیسیسم پاتولوژیک، ایده آل سازی دیگران یکی از الگوهای مهم رابطه ای توصیف شده است.
مرحله دوم: ایجاد وابستگی عاطفی
بعد از ایجاد احساس خاص بودن، ممکن است رابطه به سمتی برود که فرد به تدریج جایگاه بسیار مهمی در زندگی شما پیدا کند.
شما ممکن است زمان بیشتری را صرف رابطه کنید، ارتباط خود را با دیگران کمتر کنید و تصمیم های مهم زندگی را با توجه به واکنش او بگیرید.
گاهی فرد حتی بدون اینکه مستقیما بگوید «به من وابسته شو»، شرایطی ایجاد می کند که رابطه به منبع اصلی تایید، توجه و امنیت عاطفی تبدیل شود.
در این مرحله ممکن است فرد احساس کند:
«بدون او نمی توانم.»
«فقط او من را می فهمد.»
«اگر این رابطه را از دست بدهم، دیگر کسی مثل او پیدا نمی شود.»
این احساس به خودی خود اثبات نمی کند که طرف مقابل نارسیسیست است. دلبستگی شدید می تواند دلایل مختلفی داشته باشد. اما اگر این وابستگی همراه با کنترل، انزوا، تحقیر یا ترس از دست دادن باشد، باید جدی تر بررسی شود.
مرحله سوم: شروع بی ارزش سازی
یکی از تغییرات مهم در برخی روابط نارسیسیستیک، تغییر از ایده آل سازی به بی ارزش سازی است.
فردی که زمانی شما را فوق العاده می دانست، ممکن است کم کم شروع به انتقاد از شما کند.
ممکن است ظاهر شما، شغل شما، دوستانتان، خانواده تان، تصمیم هایتان یا حتی احساساتتان مورد انتقاد قرار بگیرد.
گاهی این تغییر بسیار تدریجی است.
اول یک شوخی کوچک.
بعد یک مقایسه.
بعد یک انتقاد.
بعد تحقیر.
و در نهایت ممکن است فرد مقابل احساس کند هر کاری انجام دهد باز هم کافی نیست.
پژوهش های مربوط به نارسیسیسم پاتولوژیک نشان داده اند که ایده آل سازی و بی ارزش سازی می توانند در روابط نزدیک به شکل برجسته ای ظاهر شوند.
مرحله چهارم: کنترل و دستکاری رابطه
در این مرحله ممکن است رابطه بیشتر حول نیازهای یک نفر سازمان پیدا کند.
برای مثال:
باید همیشه پاسخگوی پیام ها باشید.
نباید با بعضی افراد ارتباط داشته باشید.
باید رفتار خودتان را مرتب توضیح دهید.
مخالفت شما ممکن است با خشم مواجه شود.
احساسات شما ممکن است بی اهمیت تلقی شود.
ممکن است برای حفظ آرامش دائما خودتان را تعدیل کنید.
گاهی هم از روش هایی مانند ایجاد احساس گناه، تهدید به ترک رابطه، مقایسه کردن یا تحریف اتفاقات استفاده می شود.
اما باید در استفاده از اصطلاح «گسلایتینگ» نیز احتیاط کرد. هر اختلاف نظر، فراموشی یا برداشت متفاوت، گسلایتینگ نیست.
گسلایتینگ زمانی مطرح می شود که فرد به صورت مداوم تلاش کند ادراک و برداشت طرف مقابل از واقعیت را تضعیف کند؛ مثلا کاری انجام دهد و بعد به شکل مکرر وقوع آن را انکار کند تا طرف مقابل به حافظه یا قضاوت خودش شک کند.
مطالعات درباره روابط دارای نارسیسیسم پاتولوژیک، رفتارهایی مانند کنترل، پرخاشگری، بی ارزش سازی و سوء استفاده بین فردی را گزارش کرده اند.
مرحله پنجم: تعارض و آسیب به عزت نفس
وقتی انتقاد، کنترل و بی ارزش سازی ادامه پیدا کند، ممکن است تاثیر آن فقط روی رابطه باقی نماند و به تصویر فرد از خودش نیز منتقل شود.
ممکن است فردی که وارد رابطه شده بود اعتماد به نفس خوبی داشت، بعد از مدتی دائما از خودش بپرسد:
«نکنه واقعا من مشکل دارم؟»
«شاید من زیادی حساس هستم.»
«شاید هیچ کس دیگه ای منو دوست نداشته باشه.»
«شاید واقعا لیاقت رابطه بهتری رو ندارم.»
این قسمت بسیار مهم است.
مشکل رابطه فقط دعوا نیست. اگر یک رابطه باعث شود فرد به صورت مداوم خودش را بی ارزش، ناتوان یا مقصر ببیند، باید تاثیر روانشناختی آن بررسی شود.
در مطالعات انجام شده درباره روابط با افراد دارای ویژگی های نارسیسیسم پاتولوژیک، شریک یا اعضای خانواده از پیامدهایی مانند اضطراب، افسردگی و مشکلات جسمانی و روانی گزارش کرده اند.
البته وجود اضطراب یا افسردگی به تنهایی ثابت نمی کند که فرد در یک رابطه نارسیسیستیک قرار دارد. علت باید به صورت جامع بررسی شود.
مرحله ششم: فاصله گرفتن، طرد یا قطع رابطه
در بعضی روابط، زمانی که فرد نارسیسیستیک احساس کند رابطه دیگر نیازهای مورد انتظار او را تامین نمی کند، ممکن است فاصله گرفتن، سرد شدن یا قطع رابطه اتفاق بیفتد.
این اتفاق ممکن است ناگهانی باشد یا به صورت تدریجی رخ دهد.
گاهی فردی که زمانی بسیار گرم و علاقه مند بود، ناگهان سرد می شود.
گاهی پاسخ دادن به پیام ها کمتر می شود.
گاهی محبت و توجه کاهش پیدا می کند.
و گاهی رابطه به شکل ناگهانی پایان پیدا می کند.
اما این مرحله برای همه افراد یکسان نیست. بعضی روابط به جای پایان کامل، وارد یک چرخه رفت و برگشتی می شوند.
یعنی پس از فاصله گرفتن، دوباره ارتباط برقرار می شود و سپس تعارض ها از سر گرفته می شوند.
بنابراین نباید انتظار داشت که هر رابطه دارای ویژگی های نارسیسیستیک حتما دقیقا یک مسیر مشخص را طی کند.
مرحله هفتم: بازگشت و تکرار چرخه
یکی از پیچیده ترین قسمت های بعضی روابط، بازگشت دوباره پس از جدایی یا فاصله است.
ممکن است بعد از مدتی دوباره پیام دریافت کنید:
«دلم برات تنگ شده.»
«این بار همه چیز فرق می کنه.»
«فهمیدم اشتباه کردم.»
«بیا دوباره شروع کنیم.»
در بعضی موارد این بازگشت می تواند واقعی باشد و فرد واقعا برای تغییر رفتار تلاش کند. بنابراین نباید هر بازگشت به رابطه را خودکار «دستکاری» بدانیم.
تفاوت اصلی در رفتار قابل مشاهده است.
اگر فرد فقط عذرخواهی کند اما همان الگوی قبلی دوباره تکرار شود، احتمال تکرار چرخه بیشتر می شود.
اما اگر مسئولیت رفتار خود را بپذیرد، مرزهای طرف مقابل را رعایت کند، برای تغییر واقعی اقدام کند و در طول زمان رفتار متفاوتی نشان دهد، وضعیت متفاوت است.
در ادبیات مربوط به چرخه سوء استفاده نارسیسیستی نیز الگوهایی مانند ایده آل سازی، بی ارزش سازی، طرد و بازگشت دوباره توصیف شده اند، هرچند پژوهشگران تاکید کرده اند که این مفهوم هنوز نیازمند بررسی و تعریف علمی دقیق تر است.
آیا هر فرد خودشیفته ای وارد این چرخه می شود؟
خیر.
این یکی از مهم ترین نکاتی است که باید در آموزش روانشناسی درباره نارسیسیسم رعایت شود.
«خودشیفتگی» در زبان روزمره معنای بسیار گسترده ای پیدا کرده است، اما «اختلال شخصیت نارسیستی» یک تشخیص بالینی مشخص است.
طبق منابع انجمن روانپزشکی آمریکا، این اختلال با الگویی فراگیر از بزرگ منشی، نیاز به تحسین و کمبود همدلی شناخته می شود و می تواند با احساس استحقاق، بهره کشی از دیگران و مشکلات قابل توجه در روابط همراه باشد.
بنابراین نباید صرفا به دلیل اینکه فردی:
زیاد از خودش تعریف می کند،
اعتماد به نفس بالایی دارد،
گاهی خودخواه است،
از توجه خوشش می آید،
یا در یک رابطه رفتار نامناسبی داشته است،
به او برچسب «نارسیسیست» یا «اختلال شخصیت نارسیستی» زد.
تشخیص اختلال شخصیت به بررسی الگوی پایدار شخصیت، سابقه فرد، روابط، عملکرد اجتماعی و شغلی و سایر عوامل نیاز دارد.
چرا بعضی افراد در چنین روابطی می مانند؟
این سوال پاسخ ساده ای ندارد.
وابستگی عاطفی، ترس از تنهایی، امید به تغییر، کاهش اعتماد به نفس، تجربه های قبلی زندگی، سبک دلبستگی، فشار خانواده، مسائل اقتصادی، داشتن فرزند و حتی ترس از پیامدهای جدایی می توانند در تصمیم فرد برای ماندن یا ترک رابطه نقش داشته باشند.
بنابراین جمله هایی مانند «اگر رابطه بد است چرا نمی رود؟» از نظر روانشناختی ساده سازی بیش از حد مسئله است.
فرد ممکن است هم زمان هم از رابطه آسیب ببیند و هم عمیقا به آن وابسته باشد.
مطالعات مربوط به روابط با نارسیسیسم پاتولوژیک نیز نشان داده اند که این روابط می توانند ترکیبی پیچیده از وابستگی، تعارض، طرد، حمله و کناره گیری ایجاد کنند.
اگر فکر می کنیم در یک رابطه نارسیسیستیک هستیم، چه کار کنیم؟
اولین قدم، تشخیص دادن طرف مقابل نیست.
اول باید خود رابطه را بررسی کنیم.
از خودتان بپرسید:
آیا در این رابطه به مرزهای من احترام گذاشته می شود؟
آیا می توانم بدون ترس مخالفت کنم؟
آیا احساس می کنم دائما باید خودم را ثابت کنم؟
آیا مرتب تحقیر می شوم؟
آیا مسئولیت همه مشکلات همیشه بر عهده من گذاشته می شود؟
آیا بعد از هر تعارض، من هستم که باید عذرخواهی کنم؟
آیا رفتار طرف مقابل در طول زمان واقعا تغییر می کند یا فقط وعده تغییر داده می شود؟
آیا احساس امنیت دارم؟
و مهم تر از همه:
آیا این رابطه به صورت مداوم سلامت روان و عزت نفس من را تخریب می کند؟
تمرکز روی این سوال ها معمولا از تلاش برای پیدا کردن یک برچسب برای طرف مقابل مفیدتر است.
نقش روانشناس در چنین روابطی چیست؟
روانشناس قرار نیست صرفا به مراجعه کننده بگوید «طرف مقابلت نارسیسیست است» یا «حتما از او جدا شو».
فرایند حرفه ای باید به شناخت الگوی رابطه، بررسی مرزها، ارزیابی سلامت روان، شناخت وابستگی ها، بررسی سابقه روابط، افزایش توانایی تصمیم گیری و در صورت وجود سوء استفاده، توجه جدی به امنیت فرد کمک کند.
در درمان افراد دارای ویژگی های نارسیسیستیک نیز رابطه درمانی و تنظیم عزت نفس اهمیت زیادی دارد و رویکردهای درمانی مختلفی برای مشکلات شخصیت مورد استفاده قرار گرفته اند.
اگر در رابطه خشونت فیزیکی، تهدید، اجبار جنسی یا خطر فوری وجود دارد، موضوع دیگر صرفا یک اختلاف عاطفی نیست و باید مسئله امنیت در اولویت قرار بگیرد.
جمع بندی
رابطه با فردی که ویژگی های نارسیسیستیک شدید دارد ممکن است در برخی موارد الگویی از ایده آل سازی، وابستگی، بی ارزش سازی، کنترل، تعارض، فاصله گرفتن و بازگشت دوباره ایجاد کند.
اما این مراحل قانون قطعی روابط نیستند و نمی توان با مشاهده چند رفتار، برای یک فرد تشخیص اختلال شخصیت نارسیستی گذاشت.
مهم تر از اینکه بدانیم «طرف مقابل چه اختلالی دارد»، این است که بدانیم رابطه با ما چه می کند.
اگر یک رابطه به صورت مداوم عزت نفس، امنیت روانی، استقلال و سلامت روان فرد را تخریب می کند، بررسی تخصصی آن می تواند کمک کننده باشد.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزش های تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
