بچه م توی درس خوندن مشکل داره؛ علت چیست و چه کار کنم؟
اگر فرزندتان برای درس خواندن انگیزه ندارد، خیلی زود حواسش پرت میشود، تکالیفش را انجام نمیدهد، ساعتها پای کتاب مینشیند اما نتیجه خوبی نمیگیرد یا نمراتش نسبت به گذشته افت کرده است، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده:
«چرا بچهام در درس خواندن مشکل دارد؟»
مشکل در درس خواندن همیشه به معنی تنبلی یا بیمسئولیتی کودک نیست. گاهی کودک انگیزه کافی ندارد، گاهی روش مطالعه مناسبی بلد نیست و گاهی عواملی مانند اضطراب، مشکلات توجه و تمرکز، مشکلات یادگیری، فشارهای خانوادگی یا مشکلات مدرسه میتوانند در عملکرد تحصیلی او نقش داشته باشند.
به همین دلیل، قبل از اینکه به کودک بگوییم «تنبلی» یا او را به خاطر نمراتش سرزنش کنیم، بهتر است ببینیم دقیقاً مشکل از کجا شروع شده است.
آیا هر کودکی که درس نمیخواند تنبل است؟
خیر.
ممکن است کودکی واقعاً برای شروع درس خواندن مشکل داشته باشد، اما این موضوع دلایل مختلفی داشته باشد.
برای مثال، شاید کودک:
درس را متوجه نمیشود.
روش درس خواندن را بلد نیست.
خیلی زود حواسش پرت میشود.
از اشتباه کردن میترسد.
اضطراب امتحان دارد.
احساس میکند هرچقدر تلاش کند، موفق نمیشود.
از مدرسه یا معلم خود ناراضی است.
با همکلاسیها مشکل دارد.
خواب کافی ندارد.
بیش از حد خسته است.
به دلیل مشکلات هیجانی، تمرکز کافی ندارد.
بنابراین بهتر است به جای پرسیدن:
«چرا اینقدر تنبلی؟»
بپرسیم:
«چه چیزی درس خواندن را برای تو سخت کرده؟»
گاهی پاسخ کودک میتواند سرنخ مهمی درباره علت اصلی مشکل باشد.
اول مشخص کنید مشکل دقیقاً چیست
همه مشکلات تحصیلی شبیه هم نیستند.
ممکن است یک کودک بگوید:
«اصلاً حوصله درس ندارم.»
اما منظورش این باشد که درس را نمیفهمد.
کودک دیگری ممکن است ساعتها درس بخواند، اما به دلیل اضطراب شدید امتحان نتواند نتیجه واقعی تلاشش را نشان دهد.
کودکی دیگر ممکن است هنگام درس خواندن مرتب حواسش پرت شود و نتواند روی یک کار تمرکز کند.
پس بهتر است ببینید مشکل بیشتر در کدام قسمت است:
شروع کردن درس؟
ادامه دادن و تمرکز؟
فهمیدن مطالب؟
حفظ کردن؟
انجام تکالیف؟
مدیریت زمان؟
اضطراب امتحان؟
بیانگیزگی؟
نتیجه نگرفتن با وجود تلاش؟
هرکدام از این موارد ممکن است به راهکار متفاوتی نیاز داشته باشند.
اگر کودک درس را نمیفهمد، فشار بیشتر راهحل نیست
گاهی والدین تصور میکنند اگر کودک بیشتر پای کتاب بنشیند، مشکل حل میشود.
اما اگر کودک یک مفهوم را متوجه نشده باشد، ممکن است ساعتها درس بخواند و همچنان پیشرفتی نداشته باشد.
در چنین شرایطی، تکرار جملههایی مثل:
«بشین درس بخون!»
ممکن است فقط فشار و مقاومت کودک را بیشتر کند.
بهتر است مشخص کنید مشکل دقیقاً در کدام درس یا مبحث است.
مثلاً از کودک بپرسید:
«کدوم قسمت این درس برات سخته؟»
یا:
«اگر بخوای به من بگی مشکل از کجا شروع میشه، چی میگی؟»
گاهی ممکن است کودک به آموزش متفاوت، توضیح سادهتر یا زمان بیشتری برای یادگیری نیاز داشته باشد.
اگر کودک حواسش موقع درس پرت میشود چه کنیم؟
پرت شدن حواس گاهی طبیعی است؛ بهخصوص اگر کودک مدت طولانی بدون استراحت مجبور به درس خواندن باشد.
اما اگر کودک تقریباً در همه موقعیتها برای تمرکز مشکل دارد، مرتب وسایلش را گم میکند، نمیتواند کارها را تمام کند یا در خانه و مدرسه به شکل مداوم با مشکلات توجه مواجه است، بهتر است موضوع دقیقتر بررسی شود.
برای کمک به تمرکز هنگام درس خواندن میتوانید:
محیط نسبتاً آرامی برای مطالعه فراهم کنید.
موبایل و عوامل حواسپرتی را تا حد امکان کنار بگذارید.
زمان مطالعه را متناسب با سن کودک تنظیم کنید.
بین زمانهای مطالعه استراحت کوتاه قرار دهید.
کارهای بزرگ را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید.
از کودک انتظار نداشته باشید ساعتها بدون وقفه تمرکز کند.
برای مثال، به جای اینکه بگویید:
«باید سه ساعت بشینی درس بخونی.»
میتوانید هدف کوچکتری تعیین کنید:
«اول این چند سؤال رو انجام بده، بعد چند دقیقه استراحت کن.»
شروع کردن یک کار کوچک معمولاً آسانتر از روبهرو شدن با حجم زیادی از تکالیف است.
آیا ممکن است مشکل از اضطراب باشد؟
بله.
برخی کودکان مطالب را میدانند، اما هنگام امتحان یا پرسش در کلاس بهشدت مضطرب میشوند.
ممکن است کودک:
قبل از امتحان دلدرد یا سردرد بگیرد.
مدام بگوید «بلد نیستم».
از اشتباه کردن بترسد.
هنگام امتحان ذهنش خالی شود.
با وجود مطالعه زیاد، احساس کند هیچ چیز یادش نمانده است.
در چنین شرایطی، فشار بیشتر برای درس خواندن ممکن است اضطراب کودک را افزایش دهد.
بهتر است والدین فقط روی نتیجه و نمره تمرکز نکنند، بلکه به کودک کمک کنند فرایند یادگیری را بهتر مدیریت کند.
به جای اینکه همیشه بپرسید:
«چند گرفتی؟»
گاهی بپرسید:
«امتحانت چطور بود؟ کدوم قسمتش برات راحتتر یا سختتر بود؟»
این تغییر کوچک میتواند فشار ناشی از تمرکز دائمی بر نمره را کاهش دهد.
مشکلات یادگیری چه تفاوتی با بیعلاقگی دارند؟
گاهی کودک تلاش میکند، اما همچنان در یک زمینه خاص با مشکل جدی روبهرو است.
مثلاً ممکن است با وجود تمرین زیاد:
خواندن برایش بسیار دشوار باشد.
در نوشتن مشکل داشته باشد.
در درک مسائل ریاضی مشکل جدی داشته باشد.
سرعت یادگیریاش در یک زمینه خاص بسیار پایینتر از حد انتظار باشد.
در چنین شرایطی نباید فوراً نتیجه بگیریم که کودک تنبل است.
اگر مشکل تحصیلی در یک یا چند زمینه به شکل پایدار ادامه دارد، ارزیابی دقیقتر میتواند کمک کند مشخص شود آیا مشکل یادگیری یا عامل دیگری در میان است یا خیر.
تشخیص چنین موضوعی صرفاً با مشاهده نمرات امکانپذیر نیست و نیاز به بررسی تخصصی دارد.
نقش اعتمادبهنفس در درس خواندن
کودکی که بارها تلاش کرده و نتیجه مطلوب نگرفته، ممکن است بهتدریج به این باور برسد:
«من نمیتونم.»
یا:
«من از بقیه خنگترم.»
این باور میتواند انگیزه کودک را کاهش دهد.
اگر هر بار که کودک نمره خوبی نمیگیرد، او را سرزنش یا با دیگران مقایسه کنیم، ممکن است کودک بهجای تلاش بیشتر، کمکم از درس و مدرسه فاصله بگیرد.
به جای گفتن:
«ببین پسرخالهات همیشه بیست میگیره!»
میتوانید بگویید:
«این بار نتیجهای که میخواستی نگرفتی. بیا ببینیم مشکل کجا بود و برای دفعه بعد چه کاری میتونیم متفاوت انجام بدیم.»
تمرکز بر حل مسئله معمولاً مفیدتر از سرزنش کردن است.
مقایسه کردن کودک با دیگران چه تأثیری دارد؟
مقایسه مداوم میتواند باعث شود کودک احساس کند فقط زمانی ارزشمند است که از دیگران بهتر باشد.
هر کودک تواناییها، سرعت یادگیری و علایق متفاوتی دارد.
به جای مقایسه با خواهر، برادر، فامیل یا همکلاسیها، بهتر است پیشرفت کودک را با گذشته خودش مقایسه کنید.
مثلاً:
«قبلاً برای شروع تکالیف خیلی سختت بود، ولی این هفته تونستی خودت زودتر شروع کنی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان میدهد تلاش و پیشرفت او دیده میشود.
آیا جایزه دادن برای درس خواندن خوب است؟
جایزه دادن در بعضی شرایط میتواند به ایجاد انگیزه کوتاهمدت کمک کند، اما اگر کودک فقط برای گرفتن جایزه درس بخواند، ممکن است تمام فرایند یادگیری به معامله تبدیل شود.
مثلاً:
«اگر بیست بگیری، برات فلان چیز رو میخرم.»
بهتر است فقط نتیجه نهایی را تشویق نکنید.
گاهی تلاش و رفتارهای مؤثر را تقویت کنید:
شروع کردن بهموقع تکالیف
تمام کردن یک بخش از کار
تلاش برای فهمیدن یک مبحث سخت
درخواست کمک به جای رها کردن کار
داشتن برنامه منظم
برای مثال:
«دیدم با اینکه این درس برات سخت بود، رهاش نکردی و دوباره تلاش کردی.»
این نوع بازخورد میتواند به کودک کمک کند تلاش و مهارت را مهمتر از صرفاً نمره بداند.
با کودکی که اصلاً حاضر نیست درس بخواند چه کنیم؟
اولین واکنش بسیاری از والدین، افزایش فشار است.
اما اگر هر روز این اتفاق تکرار شود:
والد میگوید: «برو درست رو بخون.»
کودک مخالفت میکند.
والد عصبانی میشود.
کودک بیشتر مقاومت میکند.
در نهایت درس خواندن به یک جنگ قدرت تبدیل میشود.
بهتر است قبل از افزایش فشار، علت مقاومت کودک را پیدا کنید.
میتوانید بپرسید:
«سختترین قسمت درس خوندن برای تو چیه؟»
یا:
«اگر قرار باشه فقط یک چیز رو تغییر بدیم که درس خوندن برات راحتتر بشه، اون چیه؟»
همچنین میتوانید با کودک، متناسب با سن او، برنامهای ساده و واقعبینانه تنظیم کنید.
برنامهای که شامل ساعتهای طولانی و غیرقابل اجرا باشد، معمولاً خیلی زود شکست میخورد.
برنامهریزی برای درس خواندن باید واقعبینانه باشد
گاهی والدین یا خود کودک برنامهای طراحی میکنند که از همان ابتدا عملی نیست.
برای مثال:
«هر روز از ساعت ۴ تا ۱۰ شب باید درس بخونی.»
چنین برنامهای ممکن است باعث خستگی، مقاومت و احساس شکست شود.
بهتر است برنامه:
متناسب با سن کودک باشد.
زمان استراحت داشته باشد.
شامل فعالیتهای مورد علاقه کودک نیز باشد.
انعطافپذیر باشد.
هدفهای کوچک و مشخص داشته باشد.
برای مثال، به جای:
«امروز باید همه درسهات رو بخونی.»
بگویید:
«اول ۲۰ دقیقه روی این بخش کار کنیم، بعد ببینیم چقدر جلو رفتیم.»
هدفهای کوچکتر معمولاً قابل مدیریتتر هستند.
نقش خواب و سبک زندگی در عملکرد تحصیلی
درس خواندن فقط به نشستن پشت کتاب خلاصه نمیشود.
خواب، فعالیت بدنی، استراحت، تغذیه، ارتباط اجتماعی و وضعیت هیجانی کودک نیز میتوانند بر تمرکز و یادگیری تأثیر بگذارند.
کودکی که همیشه خسته است، دیر میخوابد یا زمان زیادی را بدون استراحت و فعالیت مناسب پشت صفحهنمایش میگذراند، ممکن است در تمرکز و انجام تکالیف با مشکل بیشتری روبهرو شود.
به همین دلیل، گاهی راهحل مشکل تحصیلی فقط پیدا کردن «روش بهتر برای درس خواندن» نیست؛ بلکه باید سبک زندگی کودک نیز بررسی شود.
والدین چه کارهایی بهتر است انجام ندهند؟
برخی رفتارها ممکن است مشکل را بیشتر کنند:
برچسب زدن به کودک به عنوان «تنبل»
تحقیر کردن
مقایسه با دیگران
تهدیدهای مداوم
داد زدن هنگام انجام تکالیف
انجام دادن تکالیف به جای کودک
تمرکز بیش از حد فقط بر نمره
انتظارهای غیرواقعبینانه
محروم کردن دائمی کودک از بازی و استراحت
تبدیل هر روز به جنگی بر سر درس
هدف این نیست که کودک بدون فشار، مسئولیت درس خواندن را رها کند.
هدف این است که مسئولیتپذیری را بدون آسیب زدن به رابطه والد و کودک آموزش دهیم.
چه زمانی بهتر است با متخصص مشورت کنیم؟
اگر مشکلات تحصیلی کودک شدید یا ادامهدار هستند، بهتر است علت دقیقتر بررسی شود.
بهخصوص اگر:
کودک با وجود تلاش زیاد پیشرفت نمیکند.
افت تحصیلی ناگهانی داشته است.
در یک درس خاص مشکل بسیار جدی دارد.
تمرکز او به شکل قابل توجهی مشکل دارد.
اضطراب شدید درباره مدرسه یا امتحان دارد.
از رفتن به مدرسه خودداری میکند.
اعتمادبهنفسش بهشدت کاهش یافته است.
مرتب خودش را ناتوان یا بیارزش میداند.
مشکلات خانوادگی یا هیجانی همزمان با افت تحصیلی شروع شدهاند.
معلم نیز درباره وضعیت کودک نگرانی دارد.
در چنین شرایطی، بهتر است فقط با افزایش ساعت درس خواندن به دنبال حل مشکل نباشیم.
گاهی لازم است وضعیت یادگیری، توجه و تمرکز، اضطراب، شرایط مدرسه و عوامل خانوادگی بهصورت دقیقتر بررسی شوند.
جمعبندی
اگر فرزندتان در درس خواندن مشکل دارد، اولین نتیجهگیری نباید این باشد که او تنبل یا بیمسئولیت است.
پشت مشکلات تحصیلی ممکن است عوامل مختلفی وجود داشته باشد؛ از نداشتن روش مطالعه مناسب و کمبود انگیزه گرفته تا اضطراب، مشکلات تمرکز، دشواریهای یادگیری، فشارهای محیطی یا مشکلات هیجانی.
برای کمک به کودک:
ابتدا مشخص کنید مشکل دقیقاً چیست.
به جای سرزنش، علت را بررسی کنید.
هدفهای کوچک و قابل اجرا تعیین کنید.
کودک را با دیگران مقایسه نکنید.
فقط نمره را تشویق نکنید؛ تلاش و پیشرفت را نیز ببینید.
محیط و زمان مناسبی برای مطالعه ایجاد کنید.
خواب، استراحت و سبک زندگی کودک را جدی بگیرید.
اگر مشکل شدید یا مداوم است، ارزیابی تخصصی را در نظر بگیرید.
گاهی پشت جمله «حوصله درس ندارم»، یک مشکل ساده در برنامهریزی قرار دارد و گاهی هم مسئلهای وجود دارد که کودک هنوز نمیتواند آن را توضیح دهد. پیدا کردن علت، اولین قدم برای کمک واقعی به اوست.
اگر فرزندتان با وجود تلاش در درس خواندن مشکل دارد
اگر نمیدانید مشکل فرزندتان از بیانگیزگی، اضطراب، تمرکز، روش مطالعه یا مسئله دیگری ناشی میشود، بررسی دقیقتر شرایط او میتواند به پیدا کردن علت و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
برای دریافت مشاوره در زمینه مسائل کودک، نوجوان، مشکلات تحصیلی و خانواده، میتوانید از خدمات مشاورهای کلینیک دکتر مریم موحدنژاد استفاده کنید.
