مزایای شیر مادر؛ تأثیر شیردهی بر رشد جسمی و روانی کودک
شیر مادر یکی از مهمترین منابع تغذیهای در ماههای نخست زندگی کودک است و نقش آن فقط به تأمین کالری و مواد مغذی محدود نمیشود. ترکیبات شیر مادر در طول زمان تغییر میکنند و متناسب با مرحله رشد کودک، نیازهای تغذیهای او را تا حد زیادی تأمین میکنند. علاوه بر این، شیر مادر حاوی ترکیبات ایمنی و زیستی فعالی است که میتوانند در محافظت از کودک در برابر برخی بیماریها نقش داشته باشند.
با این حال، هنگام صحبت درباره شیردهی باید از دو افراط دوری کرد: از یک طرف نباید مزایای علمی شیر مادر را کوچک شمرد و از طرف دیگر نباید آن را بهعنوان عاملی که بهتنهایی تضمینکننده سلامت جسمی یا روانی کودک است معرفی کرد.
سازمان جهانی بهداشت و CDC توصیه میکنند که در صورت امکان، نوزاد در حدود ۶ ماه نخست بهطور انحصاری با شیر مادر تغذیه شود و پس از آن، در کنار شروع غذای کمکی مناسب، شیردهی ادامه پیدا کند. WHO ادامه شیردهی تا دو سالگی یا بیشتر را نیز توصیه میکند.
شیر مادر چه مزایایی برای کودک دارد؟
۱. تأمین مواد مغذی مورد نیاز کودک
شیر مادر برای بیشتر نوزادان منبع بسیار مناسبی از مواد مغذی است. ترکیب شیر مادر ثابت نیست و با رشد کودک تغییر میکند.
در روزهای نخست پس از تولد، مادهای به نام آغوز یا کلستروم تولید میشود. آغوز حجم نسبتاً کمی دارد اما سرشار از مواد مغذی و ترکیبات ایمنی است و برای نوزاد تازهمتولدشده اهمیت زیادی دارد. با گذشت روزها، مقدار و ترکیب شیر تغییر میکند و بدن مادر خود را با نیازهای در حال تغییر کودک تطبیق میدهد.
بنابراین، تصور اینکه شیر مادر همیشه ترکیبی کاملاً ثابت دارد، از نظر علمی دقیق نیست.
۲. تقویت دفاع ایمنی بدن
یکی از ویژگیهای مهم شیر مادر وجود آنتیبادیها و سایر ترکیبات ایمنی است.
نوزاد در ابتدای زندگی هنوز سیستم ایمنی کاملاً بالغی ندارد. شیر مادر میتواند بخشی از عوامل دفاعی را در اختیار او قرار دهد و به محافظت در برابر برخی عفونتها کمک کند.
بر اساس اطلاعات CDC، نوزادانی که با شیر مادر تغذیه میشوند، در مطالعات با خطر پایینتر برخی عفونتهای گوارشی، عفونت گوش و برخی بیماریهای تنفسی مواجه بودهاند. در نوزادان نارس نیز تغذیه با شیر مادر با کاهش خطر انتروکولیت نکروزان یا NEC ارتباط دارد.
البته «کاهش خطر» به معنای مصونیت کامل نیست. کودکی که با شیر مادر تغذیه میشود نیز ممکن است بیمار شود.
۳. کاهش احتمال برخی بیماریها
شواهد موجود نشان میدهند تغذیه با شیر مادر با کاهش خطر برخی پیامدهای سلامت در دوران کودکی ارتباط دارد.
از جمله مواردی که CDC به آنها اشاره میکند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
برخی عفونتهای دستگاه گوارش
برخی بیماریهای تنفسی
عفونت گوش میانی
آسم
چاقی
دیابت نوع یک
سندرم مرگ ناگهانی نوزاد
برخی بیماریهای دیگر
در مورد نوزادان نارس، شیر مادر اهمیت ویژهای دارد و میتواند در کاهش برخی عوارض جدی نقش داشته باشد.
در عین حال، باید در تولید محتوای تخصصی مراقب باشیم که رابطه آماری را با رابطه علت و معلولی قطعی اشتباه نگیریم؛ عوامل متعددی مانند وضعیت اقتصادی، مراقبتهای پزشکی، تغذیه، شرایط خانوادگی و سبک زندگی نیز میتوانند بر سلامت کودک اثر بگذارند.
آیا شیر مادر روی رشد مغز و هوش کودک تأثیر دارد؟
این یکی از پرسشهای مهم والدین است.
رشد مغز کودک تحت تأثیر مجموعه بسیار بزرگی از عوامل قرار دارد؛ از ژنتیک و تغذیه گرفته تا خواب، سلامت جسمی، تعامل والد و کودک، تجربههای محیطی، کیفیت مراقبت و شرایط اجتماعی.
بنابراین نمیتوان گفت:
«اگر کودک شیر مادر بخورد، حتماً باهوشتر خواهد شد.»
چنین جملهای علمی نیست.
با این حال، تغذیه مناسب در سالهای ابتدایی زندگی برای رشد مغز اهمیت دارد و شیر مادر بخشی از این محیط تغذیهای است. WHO نیز به ارتباط تغذیه مناسب در سالهای ابتدایی با رشد و تکامل بهتر اشاره میکند.
از دید روانشناسی رشد، بنابراین بهتر است شیر مادر را یکی از عوامل حمایتکننده رشد بدانیم، نه یک عامل تعیینکننده منفرد.
۴. نقش شیردهی در رابطه مادر و کودک
شیردهی فقط یک فرایند تغذیهای نیست.
در زمان شیردهی، کودک با مادر تماس نزدیک دارد، صدای او را میشنود، بو و لمس او را تجربه میکند و در بسیاری از موارد در یک تعامل نسبتاً منظم و تکرارشونده قرار میگیرد.
این تجربههای مکرر میتوانند بخشی از تعامل اولیه مادر و کودک باشند.
اما یک نکته بسیار مهم برای روانشناسان وجود دارد:
دلبستگی ایمن فقط با شیر دادن ایجاد نمیشود.
کودکی که با شیر مادر تغذیه نمیشود نیز میتواند دلبستگی ایمن و رابطه بسیار سالمی با مراقب خود داشته باشد.
کیفیت پاسخدهی مراقب به نیازهای کودک، حساسیت نسبت به نشانههای کودک، تعامل عاطفی، تماس، امنیت و ثبات مراقبت، همگی اهمیت دارند.
بنابراین نباید به مادری که امکان یا تمایل به شیردهی ندارد گفته شود:
«اگر شیر ندهی، دلبستگی کودکت خراب میشود.»
این نوع پیام میتواند احساس گناه غیرضروری در مادر ایجاد کند.
۵. شیر مادر و تنظیم هیجانی کودک
نوزاد برای تنظیم بسیاری از وضعیتهای هیجانی و فیزیولوژیک خود به مراقب وابسته است.
گرسنگی، خستگی، ناراحتی، درد و نیاز به تماس میتوانند با گریه و بیقراری خود را نشان دهند. پاسخ مناسب مراقب به این نشانهها به کودک کمک میکند تجربهای از دریافت مراقبت و آرام شدن داشته باشد.
در زمان شیردهی، بخشی از این فرایند میتواند اتفاق بیفتد.
اما باز هم باید میان شیردهی و تنظیم هیجانی تمایز قائل شویم.
تنظیم هیجانی سالم حاصل مجموعهای از تعاملات است؛ نه صرفاً نوع تغذیه.
بغل کردن کودک، صحبت کردن با او، تماس چشمی، پاسخ دادن به گریه، آرام کردن، بازی و حضور قابل پیشبینی مراقب همگی در این فرایند اهمیت دارند.
۶. تأثیر شیر مادر بر سلامت مادر
مزایای شیردهی فقط به کودک محدود نمیشود.
بر اساس اطلاعات CDC، مادرانی که شیردهی دارند، در مطالعات با خطر پایینتر برخی مشکلات سلامتی از جمله:
سرطان پستان
سرطان تخمدان
دیابت نوع دو
فشار خون بالا
مواجه بودهاند.
بنابراین وقتی درباره شیردهی صحبت میکنیم، باید سلامت مادر را نیز در نظر بگیریم.
۷. آیا شیر مادر همیشه از شیر خشک بهتر است؟
از نظر علمی، موضوع به این سادگی نیست که بتوان همه شرایط خانوادهها را با یک جمله مقایسه کرد.
برای بیشتر نوزادان، شیر مادر منبع تغذیهای بسیار مناسبی است و سازمانهای معتبر سلامت عمومی آن را توصیه میکنند. اما شرایط مادر و کودک میتواند متفاوت باشد.
برخی مادران ممکن است به دلایل پزشکی، دارویی، روانی، شغلی یا شرایط دیگر نتوانند شیردهی کامل داشته باشند.
بنابراین متخصص نباید موضوع تغذیه نوزاد را به یک آزمون اخلاقی برای مادر تبدیل کند.
هدف اصلی باید این باشد که:
کودک تغذیه مناسب دریافت کند و مادر نیز حمایت و مراقبت مناسب داشته باشد.
در شرایطی که درباره داروها، بیماری مادر، مشکلات رشد کودک یا کافی نبودن دریافت شیر نگرانی وجود دارد، تصمیمگیری باید با پزشک، متخصص اطفال یا متخصص شیردهی انجام شود.
۸. آیا مادر باید غذای خاصی بخورد تا شیرش مقوی شود؟
یک تصور رایج این است که مادر برای «مقوی شدن شیر» باید غذاهای بسیار خاص یا رژیمهای عجیب داشته باشد.
در واقع، مادر شیرده نیز مانند سایر افراد به یک رژیم غذایی متنوع و متعادل نیاز دارد.
WHO تأکید میکند که حتی اگر کیفیت رژیم غذایی مادر ایدهآل نباشد، شیر مادر همچنان میتواند بسیاری از نیازهای تغذیهای نوزاد را در ماههای ابتدایی تأمین کند؛ با این حال، سلامت و تغذیه مناسب مادر اهمیت خود را دارد.
پس به جای توصیههای عامیانه، بهتر است بر مواردی مانند:
دریافت کافی مایعات
تغذیه متنوع
دریافت پروتئین کافی
مصرف میوه و سبزیجات
دریافت مواد معدنی و ویتامینهای ضروری
استراحت تا حد امکان
دریافت حمایت خانوادگی
تمرکز شود.
۹. آیا مادر باید به زور شیردهی کند؟
خیر.
این نکته از نظر روانشناختی بسیار مهم است.
تجربه شیردهی برای همه مادران یکسان نیست. درد، مشکلات اتصال نوزاد به پستان، نگرانی درباره میزان شیر، خستگی، فشار اطرافیان، مشکلات جسمی و حتی فشار روانی میتوانند تجربه شیردهی را دشوار کنند.
CDC نیز تأکید میکند که تجربه هر مادر و هر نوزاد متفاوت است و شیردهی یک فرایند یادگیری برای هر دو محسوب میشود.
بنابراین رویکرد متخصص باید حمایتی باشد، نه سرزنشگر.
هدف این نیست که مادر را مجبور کنیم یک استاندارد ایدهآل را اجرا کند؛ هدف این است که او اطلاعات صحیح و حمایت مناسب دریافت کند و با توجه به شرایط خود و کودک تصمیم بگیرد.
۱۰. شیردهی و احساس گناه مادر
یکی از موضوعات مهم در کار با مادران، احساس گناه است.
ممکن است مادری به هر دلیل نتواند شیردهی انحصاری داشته باشد و دائماً خودش را سرزنش کند:
«من مادر خوبی نیستم.»
این نتیجهگیری از نظر روانشناختی درست نیست.
نوع تغذیه کودک بهتنهایی معیار کیفیت مادری نیست.
مادر خوب بودن مجموعهای از رفتارهاست:
پاسخگویی به نیازهای کودک
ایجاد امنیت
مراقبت پایدار
توجه به نشانههای کودک
محبت و تماس عاطفی
فراهم کردن تغذیه مناسب
مراجعه به پزشک هنگام نیاز
حمایت از رشد شناختی و اجتماعی کودک
مراقبت از سلامت جسمی و روانی خود
شیردهی میتواند یکی از اجزای مراقبت از کودک باشد، اما تمام رابطه مادر و کودک را تعریف نمیکند.
۱۱. نقش پدر در دوران شیردهی چیست؟
گاهی تصور میشود چون مادر مسئول تغذیه با شیر مادر است، پدر نقش چندانی ندارد.
این تصور اشتباه است.
پدر میتواند با فراهم کردن حمایت عملی و عاطفی، نقش مهمی داشته باشد.
برای مثال:
کاهش فشارهای غیرضروری از مادر
کمک در مراقبت از کودک
فراهم کردن زمان استراحت برای مادر
همراهی در مراجعههای پزشکی
حمایت عاطفی
پرهیز از سرزنش و مقایسه
کمک به کارهای خانه
همه این موارد میتوانند به مادر کمک کنند تجربه آرامتری داشته باشد.
در واقع، حمایت اجتماعی یکی از عوامل مهم در توانایی مادر برای ادامه شیردهی است.
۱۲. بعد از شش ماه چه اتفاقی میافتد؟
شش ماهگی به معنای «پایان شیر مادر» نیست.
توصیه WHO این است که از حدود شش ماهگی، غذاهای کمکی مناسب و ایمن وارد رژیم کودک شوند و شیردهی نیز ادامه پیدا کند. WHO ادامه شیردهی تا دو سالگی یا بیشتر را توصیه میکند.
بنابراین یک برداشت اشتباه این است که:
«از شش ماهگی شیر مادر دیگر فایدهای ندارد.»
در واقع، شیر مادر همچنان میتواند بخشی از انرژی و مواد مغذی مورد نیاز کودک را تأمین کند و در کنار غذای کمکی ادامه پیدا کند.
۱۳. آیا شیر مادر جلوی همه بیماریها را میگیرد؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکات علمی در آموزش والدین است.
شیر مادر میتواند احتمال برخی بیماریها را کاهش دهد، اما کودک همچنان ممکن است دچار عفونت، تب، مشکلات گوارشی، بیماریهای تنفسی یا سایر مشکلات شود.
پس نباید شیر مادر را جایگزین واکسیناسیون، مراقبت پزشکی، تغذیه مناسب، بهداشت یا سایر اقدامات سلامت دانست.
۱۴. چه زمانی باید متخصص مداخله کند؟
اگر والدین درباره تغذیه نوزاد نگرانی دارند، مواردی مانند موارد زیر نیازمند ارزیابی حرفهای هستند:
وزنگیری نامناسب
کاهش وزن غیرطبیعی
کاهش ادرار
بیحالی کودک
مشکل جدی در مکیدن
درد شدید یا مداوم مادر
مشکلات شدید در اتصال نوزاد به پستان
نگرانی درباره دریافت ناکافی شیر
بیماری مادر یا کودک
مصرف داروهای خاص توسط مادر
تولد نوزاد نارس یا کموزن
در چنین شرایطی روانشناس نباید وارد حوزه تشخیص یا درمان پزشکی شود و بهتر است خانواده را به پزشک یا متخصص مربوط ارجاع دهد.
نقش روانشناس در موضوع شیردهی چیست؟
روانشناس میتواند در بخشهایی که با سلامت روان، رابطه والد و کودک و فشارهای روانی مرتبط هستند نقش مهمی داشته باشد.
برای مثال:
۱. کاهش احساس گناه مادر
مادر باید بداند که دشواری در شیردهی الزاماً به معنای «مادر بد بودن» نیست.
۲. بررسی اضطراب و کمالگرایی
برخی مادران به دلیل استانداردهای بسیار سختگیرانه، دائماً نگران هستند که مبادا در مادری کردن اشتباه کنند.
۳. حمایت از رابطه مادر و کودک
روانشناس میتواند به والد کمک کند تعامل عاطفی با کودک را فراتر از موضوع تغذیه ببیند.
۴. آموزش پاسخگویی به نیازهای کودک
شناخت نشانههای گرسنگی، خستگی، ناراحتی و نیاز به تماس میتواند بخشی از آموزش والدین باشد.
۵. توجه به سلامت روان مادر
دوره پس از زایمان میتواند برای برخی مادران با فشار روانی قابل توجهی همراه باشد. اگر علائم اضطراب، افسردگی یا اختلال در عملکرد وجود داشته باشد، ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.
جمعبندی
شیر مادر برای بیشتر نوزادان منبع تغذیهای بسیار مناسبی است و علاوه بر تأمین مواد مغذی، حاوی ترکیبات ایمنی و زیستی فعالی است که میتوانند در محافظت از کودک در برابر برخی بیماریها نقش داشته باشند.
شواهد موجود همچنین نشان میدهند که شیردهی با کاهش خطر برخی بیماریها در کودک و مادر ارتباط دارد. توصیه WHO و CDC این است که در صورت امکان، تغذیه انحصاری با شیر مادر در حدود شش ماه نخست انجام شود و پس از شروع غذای کمکی، شیردهی ادامه پیدا کند.
اما از دید روانشناسی رشد، باید یک نکته اساسی را به خاطر داشته باشیم:
رشد سالم کودک حاصل یک عامل واحد نیست.
تغذیه، ژنتیک، خواب، سلامت جسمی، کیفیت مراقبت، رابطه والد و کودک، امنیت، محیط خانوادگی، تجربههای یادگیری و شرایط اجتماعی همگی در مسیر رشد نقش دارند.
بنابراین، آموزش شیردهی باید همراه با حمایت از مادر باشد؛ نه ایجاد احساس گناه در او.
مادری که به هر دلیل نمیتواند شیردهی کامل داشته باشد، همچنان میتواند رابطهای گرم، ایمن و حمایتگر با کودک خود ایجاد کند.
در نهایت، مهمترین هدف متخصصان کودک و خانواده این است که هم سلامت کودک و هم سلامت جسمی و روانی مادر مورد توجه قرار گیرد.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزشهای تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
