روند رشد مغزی نوجوانان
مغز نوجوان در حال تغییر است؛ اما این تغییر به معنی «ناقص بودن مغز» یا «غیر منطقی بودن نوجوان» نیست.
نوجوانی یکی از مهم ترین دوره های رشد مغز است. در این دوره، شبکه های عصبی به تدریج سازماندهی و کارآمدتر می شوند و توانایی هایی مانند برنامه ریزی، کنترل رفتار، تصمیم گیری، تفکر انتزاعی، تنظیم هیجان و پیش بینی پیامدهای رفتار رشد می کنند.
هم زمان، سیستم های مربوط به پاداش، هیجان و تعامل اجتماعی نیز تغییرات قابل توجهی دارند. همین هم زمانی می تواند توضیح دهد که چرا یک نوجوان در بعضی موقعیت ها تصمیمی بسیار منطقی می گیرد، اما در موقعیتی هیجانی یا در حضور دوستانش رفتار متفاوتی نشان می دهد.
پژوهش های علوم اعصاب نشان می دهند که رشد مغز در نوجوانی یک فرایند تدریجی است و برخی بخش های مرتبط با کنترل اجرایی و تصمیم گیری تا سال های جوانی به رشد خود ادامه می دهند.
مغز نوجوان چه تفاوتی با مغز کودک دارد؟
در نوجوانی فقط اندازه مغز تغییر نمی کند؛ بلکه نحوه ارتباط و عملکرد شبکه های مغزی نیز دستخوش تغییر می شود.
نوجوان به تدریج توانایی بیشتری برای:
تفکر انتزاعی
برنامه ریزی
حل مسئله
بررسی چند راه حل
تصور آینده
درک دیدگاه دیگران
ارزیابی پیامدهای تصمیم ها
کنترل هیجان
تنظیم رفتار
پیدا می کند.
این توانایی ها یکباره ظاهر نمی شوند. رشد آنها تدریجی است و سرعت رشد در افراد مختلف نیز یکسان نیست. APA نیز تاکید می کند که نوجوانان از نظر رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی مسیرهای یکسانی را طی نمی کنند.
قشر پیش پیشانی چیست و چرا در نوجوانی اهمیت دارد؟
یکی از بخش هایی که در بحث رشد مغز نوجوانان بسیار مورد توجه قرار می گیرد، قشر پیش پیشانی یا Prefrontal Cortex است.
این ناحیه در عملکردهایی مانند:
برنامه ریزی
اولویت بندی
کنترل تکانه
تصمیم گیری
پیش بینی پیامدها
توجه
حل مسئله
تنظیم رفتار
نقش دارد.
بر اساس اطلاعات NIMH، قشر پیش پیشانی یکی از بخش هایی است که دیرتر از بسیاری از قسمت های دیگر مغز به بلوغ می رسد و فرایندهای مربوط به برنامه ریزی، اولویت بندی و تصمیم گیری با رشد آن بهتر می شوند.
بنابراین وقتی نوجوان می داند یک رفتار ممکن است پیامد منفی داشته باشد اما در یک موقعیت هیجانی باز هم آن را انجام می دهد، نمی توان به سادگی گفت «نمی فهمد».
ممکن است توانایی شناختی لازم برای فهم پیامد را داشته باشد، اما در شرایط هیجانی یا اجتماعی نتواند همان توانایی را به شکل موثری در رفتار خود به کار ببرد.
چرا نوجوان گاهی تصمیم های عجیب می گیرد؟
یکی از نکات مهم در رشد مغز نوجوان این است که سیستم های مربوط به پاداش و انگیزش و سیستم های کنترل شناختی دقیقا با یک سرعت رشد نمی کنند.
در دوره نوجوانی حساسیت نسبت به پاداش و محرک های اجتماعی می تواند افزایش پیدا کند، در حالی که شبکه های کنترل شناختی هنوز در حال بلوغ هستند. پژوهش های علوم اعصاب این تعامل را یکی از عوامل مهم در افزایش برخی رفتارهای پرخطر در نوجوانی می دانند.
برای مثال ممکن است نوجوان بداند:
«این کار خطرناک است.»
اما وقتی دوستانش حضور دارند، هیجان موقعیت زیاد است و احتمال دریافت تایید اجتماعی بالاست، ارزش فوری رفتار برای او افزایش پیدا کند.
بنابراین مسئله همیشه ناآگاهی نیست؛ گاهی مسئله تفاوت میان دانستن و توانستن در لحظه اجرا است.
چرا دوستان در نوجوانی اینقدر مهم می شوند؟
یکی از تغییرات مهم نوجوانی افزایش اهمیت روابط با همسالان است.
نوجوان به تدریج از خانواده استقلال بیشتری پیدا می کند و ارتباط با دوستان برای او اهمیت بیشتری پیدا می کند.
این موضوع فقط یک مسئله اجتماعی نیست؛ رشد مغز نیز با تغییر در پردازش محرک های اجتماعی همراه است.
NIMH اشاره می کند که تغییرات مرتبط با پردازش اجتماعی در مغز نوجوان می تواند با افزایش توجه به روابط همسالان و تجربه های اجتماعی همراه باشد.
به همین دلیل جمله ای مانند:
«مگه دوستات چی میگن که اینقدر برات مهمه؟»
ممکن است از دید یک بزرگسال ساده به نظر برسد، اما برای نوجوان، پذیرش اجتماعی می تواند اهمیت بسیار زیادی داشته باشد.
این مسئله به این معنی نیست که نوجوان باید هر خواسته ای از دوستانش را بپذیرد؛ بلکه نشان می دهد چرا آموزش مهارت تصمیم گیری و مقاومت در برابر فشار همسالان اهمیت دارد.
چرا نوجوان بیشتر دنبال هیجان می رود؟
رفتارهای هیجان خواهانه در نوجوانی می توانند دلایل مختلفی داشته باشند.
یکی از توضیحات علمی این است که سیستم های مرتبط با پاداش و انگیزش در این دوره حساسیت بیشتری نسبت به برخی محرک ها پیدا می کنند، در حالی که سیستم های کنترل شناختی همچنان در حال بلوغ هستند.
البته این به معنی آن نیست که «همه نوجوانان پرخطر هستند».
عوامل مختلفی مانند:
شخصیت
خانواده
دوستان
مدرسه
وضعیت اقتصادی و اجتماعی
تجربه های استرس زا
سلامت روان
فرصت های مثبت برای فعالیت
مهارت های خودتنظیمی
بر رفتار نوجوان اثر می گذارند.
بنابراین رشد مغز فقط یکی از عوامل توضیح دهنده رفتار است.
نقش آمیگدال در دوران نوجوانی چیست؟
آمیگدال یکی از ساختارهای مهم مغز در پردازش هیجان و تهدید است.
در موقعیت هایی که نوجوان احساس تهدید، خشم، ترس یا هیجان شدید می کند، شبکه های مرتبط با هیجان می توانند نقش مهمی در رفتار او داشته باشند.
از طرف دیگر، کنترل شناختی و تنظیم هیجان به شبکه های گسترده تری وابسته است که در نوجوانی همچنان در حال رشد هستند.
به همین دلیل نوجوان ممکن است در یک موقعیت آرام بتواند درباره یک موضوع منطقی صحبت کند، اما در هنگام خشم شدید نتواند همان سطح از کنترل را نشان دهد.
این تفاوت میان توانایی شناختی در شرایط آرام و عملکرد واقعی در شرایط هیجانی نکته بسیار مهمی در کار با نوجوانان است.
چرا نوجوان بعد از دعوا می گوید «نمی دونم چرا این کار رو کردم»؟
این جمله همیشه به معنای فرار از مسئولیت نیست.
ممکن است نوجوان در شرایط هیجانی تصمیمی گرفته باشد که بعدا خودش نیز آن را منطقی نداند.
البته توضیح علمی برای رفتار به معنای توجیه آن نیست.
نوجوان همچنان باید مسئولیت رفتار خود را یاد بگیرد؛ اما به جای اینکه فقط بگوییم:
«تو عقل نداری!»
بهتر است کمک کنیم بفهمد:
چه چیزی محرک رفتار بود؟
چه احساسی داشت؟
چه فکری از ذهنش گذشت؟
چه گزینه دیگری داشت؟
پیامد رفتار چه بود؟
دفعه بعد در چنین موقعیتی چه کاری می تواند انجام دهد؟
این فرایند به رشد خودتنظیمی و مهارت های اجرایی کمک می کند.
رشد مغز و کنترل هیجان
یکی از مهم ترین مهارت هایی که در نوجوانی در حال رشد است، تنظیم هیجان است.
تنظیم هیجان به این معنی نیست که فرد هیچ وقت عصبانی، غمگین یا مضطرب نشود.
هدف این است که بتواند:
هیجان خود را تشخیص دهد
شدت آن را متوجه شود
قبل از واکنش مکث کند
محرک را شناسایی کند
واکنش مناسب تری انتخاب کند
بعد از هیجان شدید بتواند دوباره به وضعیت متعادل برگردد
این مهارت ها به مرور رشد می کنند و محیط خانواده و تجربه های زندگی می توانند در یادگیری آنها نقش داشته باشند.
آیا نوجوان از نظر فکری ضعیف است؟
خیر.
این یکی از برداشت های نادرست درباره مغز نوجوان است.
نوجوانان می توانند توانایی های شناختی بسیار پیچیده ای داشته باشند.
در دوران نوجوانی توانایی تفکر انتزاعی، بررسی فرضیه ها، تحلیل مسائل و فکر کردن درباره آینده افزایش پیدا می کند. APA نیز رشد چشمگیر توانایی های شناختی مانند تفکر انتزاعی، ارزیابی گزینه ها و برنامه ریزی آینده را در نوجوانی توضیح می دهد.
بنابراین نباید نوجوان را صرفا به دلیل سنش «غیر منطقی» فرض کرد.
مسئله مهم این است که عملکرد شناختی تحت تاثیر شرایط قرار می گیرد.
نوجوان ممکن است در کلاس درس یک مسئله پیچیده را به خوبی حل کند، اما در شرایط فشار همسالان یا هیجان شدید تصمیم متفاوتی بگیرد.
رشد مغز و یادگیری
نوجوانی دوره مهمی برای یادگیری است.
توانایی های شناختی جدید به نوجوان اجازه می دهند اطلاعات پیچیده تری را بررسی کند و درباره موضوعات انتزاعی تر فکر کند.
در این دوره می توان مهارت هایی مانند:
برنامه ریزی
مدیریت زمان
حل مسئله
تفکر انتقادی
خودارزیابی
هدف گذاری
کنترل حواس پرتی
را به شکل جدی تری آموزش داد.
به همین دلیل مدرسه فقط محل انتقال اطلاعات نیست؛ می تواند محیطی برای تمرین مهارت های اجرایی و اجتماعی نیز باشد.
خواب چه ارتباطی با مغز نوجوان دارد؟
خواب برای عملکرد مغز اهمیت زیادی دارد و نوجوانان نیز به خواب کافی نیاز دارند.
کمبود خواب می تواند با مشکلاتی در توجه، خلق، یادگیری و تنظیم رفتار همراه شود.
از طرف دیگر، تغییرات زیستی دوران بلوغ می توانند زمان بندی خواب و بیداری نوجوان را تغییر دهند.
بنابراین اگر نوجوان شب ها دیر خوابیدن و صبح بیدار شدن برایش دشوار است، نباید همیشه آن را صرفا «تنبلی» تلقی کرد.
البته این موضوع به معنی بی اهمیت بودن برنامه خواب نیست.
تنظیم ساعت خواب، کاهش محرک های مزاحم پیش از خواب و داشتن برنامه منظم می تواند به عملکرد روزانه نوجوان کمک کند.
شبکه های اجتماعی و مغز نوجوان
نوجوان در دوره ای از رشد قرار دارد که تایید اجتماعی برای او اهمیت زیادی دارد.
به همین دلیل سازوکارهایی مانند:
لایک
کامنت
پیام
دنبال کننده
دیده شدن
مقایسه اجتماعی
می توانند برای نوجوان اهمیت زیادی پیدا کنند.
اما نباید از این موضوع نتیجه گرفت که شبکه های اجتماعی به طور قطعی مغز همه نوجوانان را آسیب می زنند.
تاثیر فناوری به نوع استفاده، مدت استفاده، محتوای مصرف شده، ویژگی های فردی، روابط خانوادگی و شرایط روانشناختی نوجوان بستگی دارد.
بنابراین در ارزیابی بالینی بهتر است به جای یک سوال کلی مانند «چقدر با گوشی کار می کنی؟»، پرسش های دقیق تری مطرح شود:
«با گوشی چه کاری انجام می دهی؟»
«بعد از استفاده چه احساسی داری؟»
«آیا خواب یا درس خواندنت مختل شده؟»
«آیا خودت را با دیگران مقایسه می کنی؟»
«آیا اگر گوشی را نداشته باشی مضطرب می شوی؟»
این سوال ها اطلاعات بالینی بسیار بیشتری فراهم می کنند.
آیا رشد مغز تا ۲۵ سالگی تمام نمی شود؟
این جمله را زیاد می شنویم:
«مغز انسان در ۲۵ سالگی کامل می شود.»
اما از نظر علمی این جمله بیش از حد ساده شده است.
رشد مغز یک فرایند تدریجی است و همه قسمت های مغز در یک زمان مشخص به پایان رشد نمی رسند.
NIMH توضیح می دهد که مغز در سال های جوانی همچنان در حال بلوغ است و قشر پیش پیشانی از بخش هایی است که دیرتر به بلوغ می رسد. APA نیز اشاره می کند که رشد عصبی زیستی در اواخر نوجوانی ادامه دارد و برخی تغییرات مغزی در سال های جوانی نیز رخ می دهند.
بنابراین بهتر است به جای یک عدد جادویی مانند ۲۵ سال، رشد مغز را یک فرایند پیوسته و تدریجی بدانیم.
آیا مغز نوجوان قابل تغییر است؟
بله.
یکی از ویژگی های مهم دوران رشد، انعطاف پذیری عصبی یا Neuroplasticity است.
مغز در پاسخ به تجربه، یادگیری و محیط تغییر می کند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نوجوان فقط در حال عبور از یک دوره نیست، بلکه در حال ساختن مهارت هایی است که می توانند بر عملکرد آینده او تاثیر بگذارند.
تمرین مهارت های شناختی، تجربه های اجتماعی سالم، فعالیت بدنی، یادگیری، خواب مناسب و محیط حمایتی می توانند بخشی از زمینه رشد سالم نوجوان باشند.
نقش والدین در رشد مغز نوجوان
والدین نمی توانند مستقیما مغز نوجوان را «برنامه ریزی» کنند، اما می توانند محیطی ایجاد کنند که رشد مهارت های او را تسهیل کند.
به جای کنترل کامل، نظارت همراه با آموزش
نوجوان به استقلال نیاز دارد، اما استقلال باید متناسب با سن و میزان مسئولیت پذیری او افزایش پیدا کند.
به نوجوان فرصت تصمیم گیری بدهید
اجازه دهید درباره بعضی مسائل تصمیم بگیرد و نتیجه انتخاب هایش را تجربه کند.
قوانین روشن داشته باشید
آزادی بدون مرز لزوما به رشد سالم کمک نمی کند.
قوانین باید روشن، قابل پیش بینی و متناسب با سن نوجوان باشند.
درباره پیامدها صحبت کنید
به جای اینکه فقط بگویید:
«این کار ممنوع است.»
از نوجوان بپرسید:
«اگر این کار را انجام بدهی، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟»
این نوع گفت وگو می تواند به تقویت تفکر درباره پیامدها کمک کند.
هیجان نوجوان را تحقیر نکنید
جملاتی مانند:
«این که چیزی نیست!»
«برای این موضوع چرا گریه می کنی؟»
به نوجوان کمک نمی کنند که تنظیم هیجان را یاد بگیرد.
بهتر است ابتدا هیجان او را بشناسیم و بعد درباره راه حل صحبت کنیم.
نقش روانشناس در شناخت رشد مغز نوجوان
برای روانشناسی که با نوجوان کار می کند، شناخت رشد مغز به معنی توضیح دادن تمام رفتارها با علوم اعصاب نیست.
رشد مغزی باید در کنار عوامل روانشناختی و اجتماعی بررسی شود.
APA نیز بر این نکته تاکید می کند که نوجوان را نمی توان به بخش های جداگانه شناختی، عاطفی، اجتماعی و رفتاری تقسیم کرد؛ این حوزه ها با یکدیگر ارتباط دارند و محیط خانواده، مدرسه و جامعه نیز بر رشد نوجوان تاثیر می گذارند.
بنابراین در کار بالینی باید به مجموعه ای از عوامل توجه کرد:
رشد شناختی
تنظیم هیجان
هویت
خانواده
همسالان
مدرسه
خواب
استرس
رفتارهای پرخطر
سلامت روان
محیط اجتماعی
این نگاه چندعاملی از تقلیل رفتار نوجوان به یک «مشکل مغزی» جلوگیری می کند.
آیا رفتار پرخطر نوجوان فقط به دلیل مغز اوست؟
خیر.
رشد مغز می تواند یکی از عوامل موثر در رفتارهای پرخطر باشد، اما تنها علت نیست.
فشار همسالان، خانواده، فقر، خشونت، دسترسی به مواد، سلامت روان، تجربه های آسیب زا، مدرسه و شرایط اجتماعی هم می توانند نقش داشته باشند.
به همین دلیل اگر نوجوانی رفتار پرخطر دارد، گفتن اینکه:
«مغزش هنوز کامل نشده»
توضیح کاملی ارائه نمی دهد.
روانشناس باید عوامل زمینه ای و فردی را بررسی کند.
چرا شناخت رشد مغز برای والدین مهم است؟
شناخت رشد مغز به والدین کمک می کند انتظارات واقع بینانه تری داشته باشند.
نوجوان باید مسئولیت پذیری را یاد بگیرد، اما نمی توان انتظار داشت در تمام شرایط مانند یک بزرگسال کاملا خودتنظیم رفتار کند.
از طرف دیگر، نباید تمام رفتارهای نوجوان را به سن و رشد مغز نسبت داد.
هدف، ایجاد تعادل است:
نه نوجوان را کودک فرض کنیم، نه انتظار داشته باشیم از همان ابتدا مانند یک بزرگسال کامل رفتار کند.
نوجوان باید به تدریج مسئولیت بیشتری بگیرد و در همین مسیر، فرصت تمرین تصمیم گیری و یادگیری از پیامدهای انتخاب هایش را داشته باشد.
جمع بندی
رشد مغزی نوجوانان یک فرایند تدریجی و پیچیده است که با تغییر در شبکه های شناختی، هیجانی، اجتماعی و انگیزشی همراه می شود.
قشر پیش پیشانی که در برنامه ریزی، تصمیم گیری و کنترل رفتار نقش دارد، در نوجوانی همچنان در حال بلوغ است. هم زمان، سیستم های مرتبط با پاداش و پردازش اجتماعی نیز تغییر می کنند. تعامل این سیستم ها می تواند به افزایش حساسیت نوجوان نسبت به پاداش، هیجان و تایید اجتماعی منجر شود.
اما نوجوان «بی عقل» نیست و هر رفتار نامناسبی نیز نتیجه رشد مغز نیست.
نوجوانان در همین دوره توانایی های مهمی مانند تفکر انتزاعی، برنامه ریزی، حل مسئله و تصور آینده را به دست می آورند.
بهترین رویکرد این است که از نوجوان انتظار مسئولیت پذیری داشته باشیم، اما هم زمان فرصت یادگیری، تجربه کردن، اشتباه کردن و اصلاح رفتار را نیز برای او فراهم کنیم.
برای روانشناسان نیز شناخت رشد مغز نوجوان باید بخشی از یک نگاه جامع باشد؛ نگاهی که مغز، هیجان، شناخت، خانواده، همسالان، مدرسه و محیط اجتماعی را در کنار یکدیگر بررسی می کند.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزش های تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
