رفتارهای پرخطر در دانش آموزان دبیرستانی تهران؛ علل، عوامل خطر و مداخلات روانشناختی
دوران نوجوانی دوره ای است که فرد به تدریج استقلال بیشتری پیدا می کند، روابطش با همسالان اهمیت بیشتری پیدا می کند و تمایل او به تجربه کردن، کشف محیط و تصمیم گیری مستقل افزایش می یابد.
همین ویژگی ها می توانند در کنار عوامل خانوادگی، اجتماعی و فردی، زمینه را برای برخی رفتارهای پرخطر فراهم کنند.
رفتار پرخطر فقط به مصرف مواد محدود نمی شود. در نوجوانان ممکن است شکل های مختلفی داشته باشد؛ از مصرف سیگار و مواد گرفته تا خشونت، رانندگی یا رفتارهای خطرناک، روابط جنسی ناایمن، فرار از مدرسه، رفتارهای مجرمانه، استفاده مشکل ساز از فضای مجازی و حتی برخی رفتارهای آسیب به خود.
نکته مهم این است که نباید نوجوانی را که رفتار پرخطر انجام داده، صرفا «نوجوان بد» یا «بی مسئولیت» معرفی کرد.
رفتار پرخطر معمولا حاصل تعامل چند عامل است.
ممکن است نوجوان به دنبال هیجان باشد، بخواهد در گروه دوستان پذیرفته شود، از فشار روانی فرار کند، برای اثبات استقلال خود رفتار خاصی انجام دهد یا به دلیل ضعف مهارت های حل مسئله نتواند پیامدهای تصمیم خود را به خوبی ارزیابی کند.
در پژوهش انجام شده درباره دانش آموزان دبیرستانی پسر شهر تهران نیز مجموعه ای از عوامل فردی و زمینه ای مانند لذت جویی، کنجکاوی، تلاش برای کسب هویت، ارتباط با همسالان، فضای مجازی، دسترسی به مواد، ضعف آگاهی والدین و مدرسه و انگ اجتماعی گزارش شده است. البته این پژوهش روی ۲۰ دانش آموز پسر در معرض اخراج انجام شده و نتایج آن را نمی توان مستقیما به همه دانش آموزان تعمیم داد.
رفتار پرخطر در نوجوانان چیست؟
رفتار پرخطر به رفتاری گفته می شود که احتمال آسیب به سلامت جسمانی، روانی یا اجتماعی فرد را افزایش می دهد.
در دوره نوجوانی ممکن است این رفتارها شامل موارد مختلفی باشند:
مصرف سیگار و قلیان
مصرف الکل
مصرف مواد مخدر یا محرک
رفتارهای جنسی ناایمن
خشونت و درگیری
حمل سلاح یا اشیای آسیب زا
رانندگی یا موتورسواری خطرناک
فرار از مدرسه
رفتارهای قانون شکنانه
استفاده مشکل ساز از اینترنت و فضای مجازی
رفتارهای آسیب به خود
اقدام های تکانشی و بسیار خطرناک
البته وجود یکی از این رفتارها به تنهایی به معنی وجود یک اختلال روانی نیست.
برای ارزیابی بالینی باید سن نوجوان، دفعات رفتار، شدت آن، شرایطی که رفتار در آن اتفاق افتاده، پیامدها و مشکلات همراه بررسی شود.
چرا بعضی نوجوانان بیشتر رفتارهای پرخطر انجام می دهند؟
هیچ علت واحدی وجود ندارد.
رفتار پرخطر معمولا نتیجه تعامل عوامل مختلف است.
برای مثال ممکن است یک نوجوان از نظر فردی تمایل بیشتری به هیجان و تجربه های جدید داشته باشد، اما اگر در کنار آن خانواده حمایتگر، مدرسه مناسب و گروه دوستان سالم داشته باشد، احتمال تبدیل این ویژگی به رفتارهای بسیار خطرناک ممکن است کمتر شود.
در مقابل، نوجوانی که همزمان با مشکلات خانوادگی، فشار همسالان، دسترسی آسان به مواد، مشکلات تحصیلی و ضعف مهارت های مقابله ای روبرو است، ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار گیرد.
به همین دلیل در روانشناسی نوجوان، به جای پیدا کردن یک «مقصر»، باید شبکه عوامل خطر و عوامل محافظ را بررسی کرد.
نقش هیجان خواهی در رفتارهای پرخطر
یکی از ویژگی هایی که می تواند با رفتارهای پرخطر ارتباط داشته باشد، هیجان خواهی است.
بعضی نوجوانان به تجربه های جدید و هیجان انگیز علاقه بیشتری دارند.
این ویژگی لزوما منفی نیست.
همین روحیه می تواند در ورزش، فعالیت های هنری، سفر، کارآفرینی و تجربه های سازنده استفاده شود.
مشکل زمانی ایجاد می شود که نوجوان برای دستیابی به هیجان، رفتارهایی را انتخاب کند که احتمال آسیب جدی دارند.
بنابراین هدف مداخله روانشناختی نباید حذف کامل هیجان خواهی باشد.
هدف این است که نوجوان یاد بگیرد نیاز خود به تجربه و هیجان را از مسیرهای کم خطرتر تامین کند.
نوجوان و احساس شکست ناپذیری
برخی نوجوانان ممکن است پیامدهای منفی رفتار خود را کمتر از واقعیت ارزیابی کنند.
مثلا ممکن است بگویند:
«برای من اتفاقی نمی افتد.»
«همه این کار را می کنند.»
«فقط یک بار است.»
«من خودم می دانم چه کار می کنم.»
این نوع باورها می توانند احتمال رفتارهای پرخطر را افزایش دهند.
در درمان، لازم است این باورها بدون تحقیر نوجوان بررسی شوند.
پرسش هایی مانند:
«اگر بدترین حالت اتفاق بیفتد، چه پیامدی دارد؟»
«چه چیزی باعث می شود فکر کنی برای تو اتفاق نمی افتد؟»
«اگر دوستت همین تصمیم را می گرفت، به او چه می گفتی؟»
می توانند به افزایش تفکر پیامد محور کمک کنند.
نقش دوستان در رفتارهای پرخطر
گروه همسالان در نوجوانی اهمیت زیادی پیدا می کند.
نوجوان ممکن است برای حفظ جایگاه خود در گروه، رفتارهایی انجام دهد که در شرایط دیگر انجام نمی داد.
گاهی فشار همسالان مستقیم است:
«اگر دوست ما هستی، باید این کار را انجام بدهی.»
اما گاهی فشار غیرمستقیم است.
نوجوان فقط می بیند که دوستانش کاری را انجام می دهند و احساس می کند اگر او انجام ندهد، از گروه عقب خواهد ماند.
پژوهش های مربوط به دانش آموزان دبیرستانی تهران نیز ارتباط با همسالان را در کنار عوامل فردی و زمینه ای در شکل گیری رفتارهای پرخطر مطرح کرده اند.
بنابراین آموزش مهارت «نه گفتن» یکی از مداخلات مهم پیشگیرانه است.
خانواده چه نقشی دارد؟
خانواده می تواند هم عامل خطر و هم عامل محافظ باشد.
محیط خانوادگی پرتنش، خشونت، ارتباط ضعیف والد و نوجوان، کنترل افراطی، نبود نظارت مناسب و بی توجهی عاطفی می توانند آسیب پذیری نوجوان را افزایش دهند.
از طرف دیگر، رابطه گرم، قوانین روشن، نظارت متناسب با سن، گفت و گوی باز و حمایت عاطفی می توانند نقش محافظ داشته باشند.
نکته مهم این است که «نظارت» با «کنترل افراطی» یکسان نیست.
والد باید بداند نوجوان با چه کسانی ارتباط دارد، کجا می رود و چه فعالیت هایی دارد؛ اما این آگاهی نباید به شکلی باشد که نوجوان احساس کند هیچ حریم شخصی یا اختیاری ندارد.
کنترل افراطی چگونه می تواند نتیجه معکوس داشته باشد؟
گاهی والدین برای جلوگیری از رفتار پرخطر، محدودیت های بسیار شدید ایجاد می کنند.
ممکن است تلفن نوجوان را دائما بررسی کنند، تمام رفت و آمدهای او را کنترل کنند یا برای کوچک ترین اشتباه واکنش شدید نشان دهند.
این روش ممکن است در کوتاه مدت بعضی رفتارها را پنهان کند، اما لزوما مهارت تصمیم گیری نوجوان را افزایش نمی دهد.
حتی ممکن است نوجوان یاد بگیرد رفتارهای خود را پنهان کند.
هدف اصلی پیشگیری این نیست که نوجوان فقط در حضور والدین رفتار مناسبی داشته باشد.
هدف این است که وقتی والد حضور ندارد نیز بتواند تصمیم سالم تری بگیرد.
نقش فضای مجازی
فضای مجازی به یکی از محیط های مهم رشد نوجوانان تبدیل شده است.
نوجوان می تواند در فضای مجازی با اطلاعات مفید، دوستان، آموزش و فرصت های خلاقانه روبرو شود.
اما در کنار آن، ممکن است با محتوای مربوط به مصرف مواد، خشونت، رفتار جنسی ناایمن، چالش های خطرناک یا الگوهای رفتاری آسیب زا نیز مواجه شود.
در پژوهش مربوط به دانش آموزان پسر دبیرستانی تهران، «پرسه زدن در فضای مجازی» و سرگرمی با موبایل نیز در میان عوامل زمینه ای گزارش شده است.
با این حال نباید از این یافته نتیجه گرفت که استفاده از اینترنت به خودی خود باعث رفتار پرخطر می شود.
موضوع مهم تر، نوع استفاده، میزان استفاده، محتوایی که نوجوان دریافت می کند و شرایط روانی و اجتماعی او است.
رفتارهای پرخطر و مصرف مواد
مصرف سیگار، قلیان، الکل و مواد مخدر از رفتارهایی هستند که می توانند سلامت نوجوان را به شکل جدی تحت تاثیر قرار دهند.
شروع زودهنگام مصرف می تواند با مشکلات تحصیلی، خانوادگی، اجتماعی و سلامت روان همراه باشد.
در این زمینه، صرفا ترساندن نوجوان معمولا کافی نیست.
نوجوان باید بتواند در موقعیت واقعی تصمیم بگیرد.
برای مثال اگر دوست او ماده ای را پیشنهاد کرد، باید بتواند:
فشار گروه را تشخیص دهد
پاسخ مناسب آماده داشته باشد
از موقعیت خارج شود
فرد حمایتگر پیدا کند
بدون احساس ضعف یا شرمندگی «نه» بگوید
بنابراین آموزش مهارت های زندگی در کنار اطلاعات درباره آسیب های مواد اهمیت دارد.
رفتارهای پرخطر جنسی
رفتارهای جنسی در نوجوانی نیز باید از منظر سلامت، رضایت، مرزهای شخصی و پیامدهای احتمالی بررسی شوند.
مهم است نوجوان اطلاعات علمی متناسب با سن درباره سلامت جنسی داشته باشد و بداند فشار، تهدید یا اجبار با رضایت واقعی تفاوت دارد.
در پژوهش های قدیمی تر درباره دانش آموزان دبیرستانی تهران، رفتارهای جنسی نیز در میان رفتارهای پرخطر بررسی شده اند. با توجه به قدیمی بودن این داده ها و تفاوت روش های پژوهشی، نباید اعداد گزارش شده در مطالعات قدیمی را به وضعیت فعلی نوجوانان تهران تعمیم داد.
این نکته از نظر سئو و اعتبار علمی مقاله نیز مهم است: آمار مربوط به سال های گذشته باید با ذکر زمان و جامعه مورد مطالعه ارائه شود، نه به عنوان وضعیت فعلی جامعه.
خشونت و پرخاشگری
درگیری فیزیکی، کتک کاری، حمل سلاح و رفتارهای خشونت آمیز نیز می توانند بخشی از رفتارهای پرخطر نوجوانان باشند.
اما در بررسی پرخاشگری باید پرسید:
نوجوان در چه محیطی زندگی می کند؟
آیا خودش در معرض خشونت قرار دارد؟
آیا در خانواده خشونت وجود دارد؟
دوستان او چه الگویی دارند؟
آیا مهارت حل تعارض را می داند؟
آیا مشکلات کنترل تکانه وجود دارد؟
آیا مصرف مواد در میان است؟
آیا احساس تحقیر یا تهدید مداوم دارد؟
پاسخ به این سوال ها می تواند مسیر مداخله را مشخص کند.
نقش الگوهای خانوادگی
نوجوان فقط از توصیه های والدین یاد نمی گیرد.
او رفتار آنها را نیز مشاهده می کند.
اگر والدین هنگام اختلاف به تهدید، تحقیر یا خشونت متوسل شوند، نوجوان ممکن است یاد بگیرد که تعارض با دیگران از طریق قدرت و پرخاشگری حل می شود.
به همین دلیل آموزش والدین یکی از بخش های مهم پیشگیری از رفتارهای پرخطر است.
رابطه رفتارهای پرخطر با مشکلات روانشناختی
گاهی رفتار پرخطر خودش مشکل اصلی نیست.
ممکن است نوجوان از یک رفتار برای مدیریت یک مشکل روانشناختی استفاده کند.
مثلا:
نوجوان مضطرب ممکن است برای فرار از اضطراب به مصرف مواد روی بیاورد.
نوجوان افسرده ممکن است رفتارهای خطرناک انجام دهد تا برای مدتی چیزی احساس کند.
نوجوانی که احساس طردشدگی دارد ممکن است برای پذیرفته شدن در گروه دوستان وارد رفتارهای پرخطر شود.
نوجوانی که مهارت تنظیم هیجان ضعیفی دارد ممکن است در هنگام خشم به رفتار تکانشی روی بیاورد.
بنابراین در درمان، باید پرسید:
«این رفتار چه کارکردی برای نوجوان دارد؟»
این سوال یکی از مهم ترین سوالات بالینی است.
رفتار پرخطر به عنوان راهی برای تنظیم هیجان
گاهی نوجوان نمی تواند هیجان خود را با روش سالم مدیریت کند.
برای مثال پس از یک دعوای خانوادگی ممکن است:
خانه را ترک کند
با دوستان وارد موقعیت خطرناک شود
مصرف مواد را امتحان کند
رفتار تکانشی انجام دهد
یا به رفتارهای آسیب رسان روی بیاورد.
در این شرایط، حذف رفتار بدون جایگزین کردن مهارت مناسب ممکن است کافی نباشد.
نوجوان باید روش های دیگری برای کاهش فشار روانی یاد بگیرد.
مانند:
صحبت با فرد قابل اعتماد
ورزش
فعالیت بدنی
تنفس و آرام سازی
حل مسئله
نوشتن احساسات
فاصله گرفتن موقت از موقعیت تنش زا
کمک گرفتن از متخصص
نقش مدرسه در پیشگیری
مدرسه یکی از مهم ترین محیط های پیشگیری است.
مدرسه می تواند از طریق:
آموزش مهارت های زندگی
شناسایی زودهنگام دانش آموزان در معرض خطر
مشاوره روانشناختی
آموزش والدین
تقویت تعلق به مدرسه
مقابله با زورگویی
ایجاد فعالیت های ورزشی و اجتماعی
ارتباط مناسب با خانواده
به کاهش عوامل خطر کمک کند.
پژوهش های انجام شده در تهران نیز بر اهمیت آموزش و افزایش مهارت های نوجوانان برای مقابله با نیازها و فشارهای دوره نوجوانی تاکید کرده اند.
انگ و برچسب زدن چه تاثیری دارد؟
وقتی نوجوانی به دلیل یک رفتار پرخطر با برچسب هایی مانند «خراب»، «بزهکار» یا «بی مسئولیت» شناخته شود، ممکن است ارتباط او با خانواده و مدرسه دشوارتر شود.
در پژوهش مربوط به دانش آموزان پسر دبیرستانی تهران، انگ و برچسب زنی نیز در میان عوامل زمینه ای مطرح شده است.
در روانشناسی، بهتر است رفتار را از هویت فرد جدا کنیم.
به جای:
«تو یک بچه خطرناک هستی.»
می توان گفت:
«این رفتاری که انجام دادی می تواند برایت خطرناک باشد؛ بیایید ببینیم چرا اتفاق افتاده و چطور می توانیم از تکرارش جلوگیری کنیم.»
این تفاوت ساده می تواند در حفظ رابطه درمانی اهمیت زیادی داشته باشد.
چگونه نوجوان در معرض خطر را شناسایی کنیم؟
برخی نشانه ها می توانند نیاز به ارزیابی دقیق تر را مطرح کنند:
افت ناگهانی تحصیلی
غیبت های مکرر
تغییر شدید گروه دوستان
تغییر ناگهانی رفتار
پرخاشگری شدید
پنهان کاری غیرمعمول
تغییر جدی خواب
تغییر اشتها
بوی مواد یا نشانه های مصرف
مشکلات مکرر با مدرسه
رفتارهای قانون شکنانه
انزوای اجتماعی
نشانه های افسردگی یا اضطراب
صحبت درباره خودآسیب رسانی یا مرگ
فرار از خانه
افزایش رفتارهای بسیار تکانشی
هیچ کدام از این نشانه ها به تنهایی تشخیص محسوب نمی شوند.
اما مجموعه آنها می تواند ضرورت ارزیابی تخصصی را مطرح کند.
ارزیابی روانشناختی نوجوان چگونه انجام می شود؟
درمانگر باید ارزیابی را چندبعدی انجام دهد.
۱. ارزیابی فردی
خلق، اضطراب، تکانشگری، هیجان خواهی، عزت نفس و مهارت های مقابله ای بررسی می شوند.
۲. ارزیابی خانواده
روابط والدین، شیوه فرزندپروری، تعارض، حمایت عاطفی و نظارت بررسی می شود.
۳. ارزیابی همسالان
نوع دوستان و فشار گروهی اهمیت زیادی دارد.
۴. ارزیابی مدرسه
عملکرد تحصیلی، رابطه با معلم، غیبت و وضعیت اجتماعی بررسی می شود.
۵. ارزیابی فضای مجازی
نوع استفاده، محتوای مصرفی و میزان درگیری نوجوان با فضای مجازی بررسی می شود.
۶. ارزیابی ایمنی
خطر خودآسیب رسانی، خشونت، سوءاستفاده یا مصرف مواد باید جدی گرفته شود.
مداخله روانشناختی برای رفتارهای پرخطر
مداخله موثر معمولا فقط روی خود رفتار تمرکز نمی کند.
باید عوامل زیربنایی نیز هدف قرار گیرند.
آموزش مهارت حل مسئله
نوجوان یاد می گیرد قبل از اقدام، مسئله را تعریف کند، گزینه ها را ببیند و پیامدهای آنها را بررسی کند.
آموزش تنظیم هیجان
نوجوان روش های سالم تری برای مدیریت خشم، اضطراب و ناکامی یاد می گیرد.
افزایش خودکارآمدی
نوجوان باید احساس کند می تواند در موقعیت دشوار تصمیم مستقل بگیرد.
آموزش جرئت مندی
توانایی «نه گفتن» در برابر فشار همسالان بسیار مهم است.
اصلاح باورهای ناکارآمد
باورهایی مانند «همه این کار را می کنند» یا «برای پذیرفته شدن باید هر کاری انجام بدهم» باید بررسی شوند.
مداخله خانوادگی
در بسیاری از موارد، کار با نوجوان بدون اصلاح الگوی ارتباطی خانواده کافی نیست.
آیا تنبیه شدید رفتار پرخطر را متوقف می کند؟
تنبیه شدید ممکن است گاهی یک رفتار را برای مدتی متوقف کند، اما لزوما مهارت خودکنترلی یا تصمیم گیری سالم را ایجاد نمی کند.
اگر نوجوان فقط از مجازات بترسد، ممکن است در آینده رفتار خود را پنهان کند.
پیشگیری موثرتر، ترکیبی از:
قانون روشن + پیامد قابل پیش بینی + رابطه عاطفی + آموزش مهارت + نظارت مناسب
است.
پیشگیری از رفتارهای پرخطر از کجا شروع می شود؟
پیشگیری باید قبل از وقوع رفتار جدی شروع شود.
کودک و نوجوان باید به تدریج یاد بگیرند:
احساسات خود را بشناسند
با فشار همسالان مقابله کنند
تصمیم بگیرند
پیامدهای رفتار را پیش بینی کنند
کمک بخواهند
نه بگویند
تعارض را بدون خشونت حل کنند
از سلامت جسم و روان خود مراقبت کنند
همچنین خانواده باید محیطی ایجاد کند که نوجوان بتواند درباره مشکلات خود صحبت کند بدون اینکه هر گفت و گو بلافاصله به تنبیه تبدیل شود.
یک نکته مهم برای روانشناسان
در کار با نوجوان دارای رفتار پرخطر، نباید صرفا به رفتار قابل مشاهده توجه کرد.
سوال مهم تر این است:
«این رفتار برای نوجوان چه کارکردی دارد؟»
اگر رفتار برای فرار از اضطراب استفاده می شود، درمان باید روی اضطراب کار کند.
اگر برای تعلق به گروه استفاده می شود، باید مهارت های اجتماعی و عزت نفس بررسی شود.
اگر برای مقابله با تعارض خانوادگی استفاده می شود، مداخله خانوادگی اهمیت پیدا می کند.
اگر در ارتباط با افسردگی یا خودآسیب رسانی است، باید مسئله اصلی جدی تر ارزیابی شود.
این نگاه باعث می شود مداخله از «کنترل رفتار» به سمت «شناخت علت و اصلاح چرخه رفتاری» حرکت کند.
جمع بندی
رفتارهای پرخطر در نوجوانان پدیده ای چندعاملی هستند.
نمی توان آنها را فقط به «لجبازی نوجوان»، «تربیت بد والدین» یا «دوستان ناباب» نسبت داد.
ویژگی های فردی، هیجان خواهی، نیاز به استقلال، فشار همسالان، شرایط خانوادگی، مدرسه، فضای مجازی، دسترسی به مواد، مشکلات سلامت روان و شرایط اجتماعی می توانند در کنار یکدیگر نقش داشته باشند.
پژوهش های انجام شده در تهران نیز مجموعه ای از عوامل فردی و زمینه ای را در ارتباط با رفتارهای پرخطر نوجوانان مطرح کرده اند، اما باید در تفسیر این یافته ها به سال انجام پژوهش، جامعه آماری و روش نمونه گیری توجه کرد.
از دیدگاه روانشناختی، هدف اصلی فقط جلوگیری از یک رفتار خاص نیست.
هدف این است که نوجوان مهارت تصمیم گیری، تنظیم هیجان، حل مسئله، جرئت مندی و توانایی درخواست کمک را یاد بگیرد.
نوجوانی که بتواند در شرایط فشار تصمیم آگاهانه بگیرد، پیامد رفتار خود را بررسی کند و در زمان مناسب از دیگران کمک بخواهد، در برابر بسیاری از رفتارهای پرخطر آسیب پذیری کمتری خواهد داشت.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزش های تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
