تابوی خودارضایی در نوجوانی؛ نگاه روانشناختی، باورهای غلط و نقش خانواده
خودارضایی یکی از موضوعاتی است که صحبت کردن درباره آن برای بسیاری از خانواده ها، والدین و حتی بعضی نوجوانان دشوار است. این موضوع در بسیاری از جوامع با سکوت، شرم، ترس، احساس گناه و باورهای غیر علمی همراه شده است و همین مسئله باعث می شود نوجوان گاهی به جای دریافت اطلاعات درست، پاسخ سوال های خود را از دوستان، فضای مجازی یا منابع نامعتبر دریافت کند.
از دیدگاه روانشناسی رشد، افزایش کنجکاوی درباره بدن و مسائل جنسی در دوران بلوغ می تواند بخشی از تغییرات طبیعی این دوره باشد. دوران نوجوانی با تغییرات جسمانی، شناختی، عاطفی و اجتماعی همراه است و علاقه به موضوعات جنسی نیز می تواند در همین چارچوب ظاهر شود. آکادمی اطفال آمریکا نیز خودارضایی را در دوره رشد و نوجوانی رفتاری می داند که می تواند در روند طبیعی رشد جنسی مشاهده شود.
بنابراین، برای روانشناس مهم است که میان رفتار جنسی متناسب با رشد و رفتاری که به شکل مشکل ساز یا همراه با علائم دیگر ظاهر شده است تفاوت بگذارد.
چرا خودارضایی به یک تابو تبدیل شده است؟
تابو یعنی موضوعی که صحبت کردن درباره آن در یک فرهنگ، خانواده یا گروه اجتماعی دشوار، ممنوع یا شرم آور تلقی می شود.
خودارضایی ممکن است به دلایل مختلف به یک موضوع تابو تبدیل شود:
باورهای فرهنگی
ارزش های خانوادگی
باورهای مذهبی
ترس والدین از تحریک جنسی نوجوان
کمبود آموزش جنسی علمی
انتقال باورهای قدیمی از نسلی به نسل دیگر
نگرانی درباره سلامت جسمی یا روانی نوجوان
ترس از اینکه صحبت کردن درباره موضوع باعث تشویق رفتار شود
در نتیجه ممکن است نوجوان از یک طرف تغییرات طبیعی بدن خود را تجربه کند و از طرف دیگر تصور کند که درباره این تغییرات نباید با هیچ کس صحبت کند.
این تضاد می تواند زمینه ساز اضطراب و شرم شود.
آیا خودارضایی در نوجوانی نشانه اختلال روانی است؟
خیر، صرف وجود خودارضایی به معنای وجود اختلال روانی نیست.
منابع پزشکی معتبر، خودارضایی را بخشی از رفتار جنسی طبیعی انسان می دانند و تاکید می کنند که باورهایی مانند نابینایی، دیوانگی، ناتوانی جنسی یا عقیم شدن در اثر خودارضایی پشتوانه علمی ندارند. آکادمی اطفال آمریکا نیز تصریح می کند که این رفتار به خودی خود نشانه انحراف یا بیماری روانی نیست.
بنابراین اگر والدین صرفا با مشاهده این رفتار، نوجوان را بیمار یا منحرف تلقی کنند، ممکن است واکنش آنها بیشتر از خود رفتار به سلامت روان نوجوان آسیب بزند.
اما این موضوع به معنای آن نیست که هر نوع رفتار یا هر شرایطی را باید بدون ارزیابی طبیعی تلقی کرد.
چه زمانی لازم است رفتار نوجوان بیشتر بررسی شود؟
تمرکز روانشناس نباید فقط روی «وجود یا عدم وجود خودارضایی» باشد.
باید بررسی شود که این رفتار چه نقشی در زندگی نوجوان پیدا کرده است.
برای مثال، اگر رفتار:
به شکل اجباری و خارج از کنترل تجربه شود
زمان زیادی از نوجوان بگیرد
عملکرد تحصیلی یا اجتماعی را مختل کند
با اضطراب یا افسردگی شدید همراه باشد
باعث آسیب جسمانی شود
در محیط عمومی و با وجود آموزش مرزهای خصوصی تکرار شود
همراه با سایر رفتارهای جنسی نامتناسب با سن باشد
یا با نشانه های دیگری از مشکلات عاطفی و رفتاری همراه شود
لازم است ارزیابی دقیق تری انجام شود.
آکادمی اطفال آمریکا نیز در صورت تکرار افراطی، رفتار عمومی مداوم یا همراهی با مشکلات هیجانی و رفتاری، ارزیابی تخصصی را توصیه می کند.
بنابراین پرسش حرفه ای این نیست که:
«چند بار این کار را انجام می دهد؟»
بلکه باید پرسید:
«این رفتار چه تاثیری بر عملکرد و سلامت روان نوجوان گذاشته است؟»
باورهای غلط درباره خودارضایی
یکی از مشکلات مهم در کار با نوجوانان، باورهای غیر علمی است.
برخی نوجوانان ممکن است تصور کنند خودارضایی باعث:
نابینایی
ضعف شدید جسمانی
دیوانگی
عقیم شدن
از بین رفتن توانایی جنسی
آسیب دائمی مغز
از بین رفتن حافظه
بیماری روانی
می شود.
این ادعاها پشتوانه علمی قابل قبولی ندارند. آکادمی اطفال آمریکا نیز بسیاری از این باورهای قدیمی را رد کرده است.
مشکل این باورها فقط علمی نیست.
وقتی نوجوان تصور کند کاری که انجام داده باعث آسیب دائمی به بدن یا مغز او شده است، ممکن است دچار اضطراب سلامت، نشخوار فکری و احساس گناه شدید شود.
خودارضایی و احساس گناه
یکی از شایع ترین موضوعاتی که ممکن است روانشناس در جلسات نوجوانان با آن مواجه شود، احساس گناه است.
اما لازم است مشخص شود:
آیا نوجوان به دلیل خود رفتار احساس گناه می کند یا به دلیل معنایی که خانواده و جامعه به آن داده اند؟
ممکن است نوجوان تصور کند:
«من آدم بدی هستم.»
«دیگر پاک نیستم.»
«حتما مشکلی دارم.»
«دیگر نمی توانم خودم را کنترل کنم.»
در این شرایط، مسئله فقط یک رفتار نیست؛ بلکه تصویر نوجوان از خودش نیز تحت تاثیر قرار گرفته است.
تفاوت گناه و شرم
این تفاوت در روان درمانی نوجوانان بسیار مهم است.
گناه معمولا به یک رفتار مربوط می شود:
«کاری کردم که با ارزش های من سازگار نبود.»
اما شرم به هویت فرد گسترش پیدا می کند:
«من آدم بدی هستم.»
اگر نوجوان از رفتار خود احساس شرم شدید داشته باشد، ممکن است خود را سرزنش کند، از خانواده فاصله بگیرد و حتی از مراجعه به روانشناس اجتناب کند.
بنابراین درمانگر باید مراقب باشد که مداخله او به افزایش شرم منجر نشود.
نقش خانواده در ایجاد یا کاهش تابو
واکنش والدین اهمیت زیادی دارد.
فرض کنید والد متوجه می شود نوجوان درباره مسائل جنسی کنجکاوی دارد.
یک واکنش ممکن است این باشد:
«این چه کاریه؟»
«تو مشکل داری.»
«دیگه بهت اعتماد ندارم.»
«اگر دوباره ببینم، مجازاتت می کنم.»
چنین واکنش هایی معمولا گفت و گو را دشوارتر می کنند.
نوجوان ممکن است از آن به بعد اطلاعات و نگرانی های خود را پنهان کند.
در مقابل، والد می تواند بدون تایید یا تشویق رفتار، درباره حریم خصوصی، بدن، سلامت و احساسات نوجوان گفت و گویی آرام و علمی داشته باشد.
آیا صحبت کردن درباره خودارضایی باعث تشویق نوجوان می شود؟
یکی از نگرانی های رایج والدین این است که:
«اگر درباره این موضوع صحبت کنم، باعث می شوم نوجوان بیشتر به آن فکر کند.»
اما آموزش سلامت جنسی با تشویق رفتار جنسی یکسان نیست.
هدف آموزش، ارائه اطلاعات دقیق، اصلاح باورهای غلط، آموزش حریم خصوصی و ایجاد امکان درخواست کمک است.
سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت دسترسی نوجوانان به اطلاعات متناسب با سن، مهارت های زندگی، خدمات سلامت مناسب و محیط های حمایتگر تاکید دارد.
در نتیجه، سکوت کامل لزوما راه مناسبی برای محافظت از نوجوان نیست.
روانشناس چگونه درباره این موضوع با نوجوان صحبت کند؟
مهم ترین اصل، ایجاد فضای غیر قضاوتی است.
درمانگر می تواند با سوال های باز شروع کند:
«چه چیزی درباره این موضوع بیشتر نگرانت کرده؟»
«از کجا این اطلاعات را به دست آوردی؟»
«فکر می کنی این رفتار چه تاثیری روی زندگی ات گذاشته؟»
«بعد از آن چه احساسی پیدا می کنی؟»
«آیا احساس می کنی می توانی رفتارت را کنترل کنی؟»
«آیا این موضوع باعث شده از درس، دوستان یا فعالیت های روزمره فاصله بگیری؟»
«آیا کسی تو را مجبور کرده یا درباره مسائل جنسی تحت فشار قرار داده است؟»
این سوال ها به روانشناس کمک می کند بفهمد مسئله اصلی دقیقا چیست.
آیا باید نوجوان را از خودارضایی منع کرد؟
پاسخ این سوال باید بر اساس شرایط فردی، سن، زمینه فرهنگی و خانوادگی و وضعیت روانی نوجوان بررسی شود.
از نظر بالینی، صرف برچسب زدن به رفتار به عنوان «بیماری» یا «انحراف» رویکرد علمی مناسبی نیست.
در عین حال، آموزش مرزهای خصوصی اهمیت دارد.
نوجوان باید بداند که مسائل مربوط به بدن و رفتارهای جنسی، موضوعی خصوصی هستند و نباید در فضای عمومی یا در تعامل نامناسب با دیگران اتفاق بیفتند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز بر آموزش تفاوت میان رفتار خصوصی و عمومی تاکید کرده است.
چه زمانی باید احتمال مشکل عمیق تر را بررسی کرد؟
گاهی خودارضایی ممکن است مسئله اصلی نباشد، بلکه علامتی در کنار یک مشکل دیگر باشد.
برای مثال، نوجوان ممکن است از این رفتار برای تنظیم هیجان استفاده کند.
ممکن است اضطراب زیادی داشته باشد و به دنبال کاهش تنش باشد.
ممکن است احساس تنهایی کند.
ممکن است دچار افسردگی باشد.
ممکن است در خانه تعارض شدید وجود داشته باشد.
یا ممکن است تجربه ای ناخوشایند یا حتی سوءاستفاده جنسی در گذشته داشته باشد.
البته وجود خودارضایی به تنهایی به معنی سوءاستفاده جنسی نیست. اما اگر رفتار جنسی نوجوان ناگهانی، اجباری، بسیار نامتناسب با سن یا همراه با سایر علائم هشدار باشد، بررسی بالینی لازم است. آکادمی اطفال آمریکا نیز در چنین شرایطی ارزیابی تخصصی را توصیه می کند.
خودارضایی و وسواس فکری
یکی از مواردی که ممکن است در کلینیک مشاهده شود، درگیری ذهنی شدید با این موضوع است.
برای مثال نوجوان ممکن است دائما فکر کند:
«نکند به خودم آسیب زده باشم؟»
«نکند مغزم خراب شده باشد؟»
«نکند دیگر نتوانم ازدواج کنم؟»
«نکند این کار شخصیت من را تغییر داده باشد؟»
در این شرایط ممکن است مشکل اصلی خود رفتار نباشد، بلکه اضطراب، وسواس فکری یا باورهای فاجعه ساز باشد.
بنابراین ارزیابی تشخیصی باید فراتر از رفتار جنسی انجام شود.
نقش اینترنت و محتوای جنسی
امروزه بسیاری از نوجوانان برای پیدا کردن پاسخ سوال های خود به اینترنت مراجعه می کنند.
مشکل اینجاست که اینترنت همیشه اطلاعات علمی ارائه نمی دهد.
نوجوان ممکن است با مطالبی روبرو شود که:
اطلاعات پزشکی نادرست دارند
خودارضایی را یک بیماری معرفی می کنند
وعده درمان های غیر علمی می دهند
باعث ترس از آسیب جسمی می شوند
یا موضوعات جنسی را به شکل غیر واقعی نمایش می دهند.
به همین دلیل سواد رسانه ای و آموزش منابع معتبر اهمیت زیادی دارد.
روانشناس می تواند به نوجوان آموزش دهد که هر مطلبی که در شبکه های اجتماعی یا سایت ها می بیند، منبع علمی محسوب نمی شود.
چگونه والدین می توانند واکنش سالم تری داشته باشند؟
اگر والدین با این موضوع مواجه شدند، بهتر است ابتدا واکنش هیجانی خود را کنترل کنند.
چند اصل مهم:
اول: نوجوان را تحقیر نکنند.
دوم: او را با الفاظ توهین آمیز خطاب نکنند.
سوم: تهدید و تنبیه شدید را جایگزین گفت و گو نکنند.
چهارم: باورهای پزشکی نادرست را به عنوان واقعیت مطرح نکنند.
پنجم: درباره حریم خصوصی و مرزهای شخصی آموزش دهند.
ششم: اگر نگرانی جدی وجود دارد، از روانشناس یا پزشک متخصص کمک بگیرند.
هفتم: اگر نوجوان از تجربه اجبار، تهدید یا سوءاستفاده صحبت کرد، موضوع را جدی بگیرند و ارزیابی تخصصی انجام دهند.
چند سوال مهم برای ارزیابی روانشناختی
برای متخصصانی که با نوجوانان کار می کنند، می توان ارزیابی را در چند حوزه انجام داد:
حوزه اول: شدت و کنترل
آیا نوجوان احساس می کند رفتار از کنترل او خارج شده است؟
حوزه دوم: عملکرد
آیا مدرسه، خواب، روابط اجتماعی یا فعالیت های روزانه تحت تاثیر قرار گرفته است؟
حوزه سوم: هیجان
آیا اضطراب، افسردگی، شرم یا احساس گناه شدید وجود دارد؟
حوزه چهارم: باورها
نوجوان درباره این رفتار چه باورهایی دارد؟
حوزه پنجم: خانواده
واکنش والدین و فضای ارتباطی خانواده چگونه است؟
حوزه ششم: ایمنی
آیا نوجوان در معرض اجبار، تهدید، سوءاستفاده یا محتوای نامناسب قرار گرفته است؟
حوزه هفتم: مشکلات همراه
آیا نشانه های اضطراب، افسردگی، وسواس، مشکلات کنترل تکانه یا سایر مشکلات روانشناختی وجود دارد؟
این ارزیابی چندبعدی، بسیار دقیق تر از تمرکز صرف بر تعداد دفعات رفتار است.
آیا باید درباره ارزش های خانوادگی صحبت کرد؟
بله.
رویکرد علمی به این موضوع به معنای نادیده گرفتن ارزش های خانوادگی، فرهنگی یا مذهبی نیست.
ممکن است نوجوان و خانواده او ارزش های خاصی درباره رفتار جنسی داشته باشند.
وظیفه روانشناس این نیست که ارزش شخصی خود را به خانواده تحمیل کند.
بلکه باید کمک کند نوجوان و خانواده بتوانند درباره ارزش ها، احساسات، مرزها و سلامت روان با آگاهی بیشتر گفت و گو کنند.
این تفاوت میان آموزش علمی و تحمیل یک ارزش شخصی بسیار مهم است.
جمع بندی
تابوی خودارضایی در نوجوانی می تواند باعث شود نوجوان درباره بدن و تغییرات طبیعی خود با ترس و شرم صحبت کند.
خودارضایی به خودی خود نشانه اختلال روانی نیست و بسیاری از باورهای قدیمی درباره آسیب های قطعی آن پشتوانه علمی ندارند.
اما روانشناس نباید از سوی دیگر، هر رفتار جنسی را بدون ارزیابی طبیعی تلقی کند.
مهم است بررسی شود که آیا رفتار با عملکرد روزمره تداخل دارد، آیا نوجوان احساس اجبار و ناتوانی در کنترل دارد، آیا اضطراب یا افسردگی همراه آن وجود دارد، آیا رفتار در محیط نامناسب رخ می دهد و آیا نشانه ای از سوءاستفاده یا مشکل جدی دیگری وجود دارد.
درمانگر حرفه ای نه با ترساندن نوجوان کار می کند و نه با قضاوت او.
هدف، ایجاد فضایی امن برای آموزش، اصلاح باورهای غلط، کاهش شرم غیرضروری، تقویت مهارت های خودمراقبتی و شناسایی مشکلات احتمالی است.
نوجوانی دوره مهمی از رشد جسمانی، شناختی و روانی اجتماعی است و دسترسی به اطلاعات دقیق و محیط حمایتگر می تواند نقش مهمی در سلامت آینده نوجوان داشته باشد.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزش های تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
