تشخیص اوتیسم در کودکان؛ علائم، نشانهها و روش ارزیابی
وقتی والدین متوجه میشوند کودکشان در برقراری ارتباط، تماس چشمی، بازی با دیگران یا واکنش به صدا و محیط با سایر کودکان متفاوت است، یکی از نگرانیهایی که ممکن است به وجود بیاید این است:
آیا ممکن است کودک من اوتیسم داشته باشد؟
اختلال طیف اوتیسم یا Autism Spectrum Disorder (ASD) یک اختلال عصبرشدی است که میتواند بر ارتباط اجتماعی، تعامل با دیگران و الگوهای رفتاری و علایق کودک تأثیر بگذارد.
اما تشخیص اوتیسم فقط با مشاهده یک رفتار امکانپذیر نیست.
کودکی که تماس چشمی کمی دارد، دیر صحبت میکند یا علاقه زیادی به یک موضوع خاص نشان میدهد، لزوماً مبتلا به اوتیسم نیست. تشخیص صحیح نیازمند بررسی مجموعهای از علائم، سابقه رشد کودک و نحوه عملکرد او در موقعیتهای مختلف است.
اوتیسم چیست؟
اوتیسم یک اختلال طیفی است؛ یعنی شدت و نوع علائم آن در کودکان مختلف میتواند بسیار متفاوت باشد.
یک کودک ممکن است مشکل اصلیاش در ارتباط اجتماعی باشد، در حالی که کودک دیگری علاوه بر مشکلات ارتباطی، رفتارهای تکراری یا حساسیتهای حسی قابل توجهی داشته باشد.
به همین دلیل اصطلاح «طیف اوتیسم» استفاده میشود.
علائم معمولاً در دو حوزه اصلی بررسی میشوند:
تفاوت یا مشکل در ارتباط و تعامل اجتماعی
الگوهای رفتاری، علایق یا فعالیتهای محدود و تکراری
این علائم باید به اندازهای باشند که بر زندگی روزمره، ارتباطات یا عملکرد کودک تأثیر بگذارند.
اولین نشانههای اوتیسم در کودکان چیست؟
برخی نشانهها ممکن است از سالهای اولیه زندگی قابل مشاهده باشند.
برای مثال ممکن است کودک:
به نام خود بهطور مداوم پاسخ ندهد.
کمتر به دیگران نگاه کند.
علاقه کمی به تعامل اجتماعی نشان دهد.
کمتر از اشاره یا حرکات اجتماعی برای ارتباط استفاده کند.
برای نشان دادن چیزی که دوست دارد از دیگران کمک نگیرد.
در بازی اجتماعی با همسالان مشکل داشته باشد.
در تقلید از دیگران مشکل داشته باشد.
به شیوهای متفاوت با اسباببازیها بازی کند.
حرکات تکراری داشته باشد.
به تغییر برنامه روزمره واکنش شدید نشان دهد.
به بعضی صداها، لمسها، نورها یا بوها واکنش غیرمعمول نشان دهد.
علاقه بسیار شدید و محدود به بعضی موضوعات داشته باشد.
وجود یک یا دو مورد از این رفتارها به تنهایی به معنی اوتیسم نیست.
الگوی کلی رفتار کودک اهمیت دارد.
آیا دیر حرف زدن یعنی کودک اوتیسم دارد؟
خیر.
تأخیر در گفتار میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و همه کودکانی که دیر صحبت میکنند مبتلا به اوتیسم نیستند.
مشکل اصلی در اوتیسم فقط «حرف نزدن» نیست؛ بلکه باید نحوه استفاده کودک از ارتباط و زبان نیز بررسی شود.
برای مثال کودکی ممکن است تعداد زیادی کلمه بلد باشد اما:
از زبان برای تعامل اجتماعی استفاده نکند.
درباره علایق دیگران سؤال نکند.
مکالمه را به شکل متقابل ادامه ندهد.
دائماً فقط درباره موضوع مورد علاقه خودش صحبت کند.
در مقابل، بعضی کودکان مبتلا به اوتیسم ممکن است از نظر واژگان یا حتی توانایی زبانی عملکرد خوبی داشته باشند.
بنابراین سطح صحبت کردن به تنهایی نمیتواند اوتیسم را تأیید یا رد کند.
آیا تماس چشمی نداشتن نشانه اوتیسم است؟
کاهش تماس چشمی میتواند یکی از نشانههایی باشد که در ارزیابی ارتباط اجتماعی بررسی میشود، اما بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
برخی کودکان ممکن است به دلایل مختلف کمتر تماس چشمی برقرار کنند؛ برای مثال ویژگیهای شخصیتی، اضطراب، تفاوتهای فرهنگی یا سایر شرایط رشدی.
متخصص به جای اینکه فقط بپرسد:
«آیا کودک تماس چشمی دارد؟»
سؤالهای گستردهتری را بررسی میکند:
آیا کودک از نگاه کردن برای برقراری ارتباط استفاده میکند؟
آیا توجه خود را با والدین به اشتراک میگذارد؟
آیا به واکنشهای اجتماعی دیگران توجه میکند؟
آیا از حرکات و حالت چهره برای ارتباط استفاده میکند؟
آیا میتواند تعامل اجتماعی متقابل برقرار کند؟
منظور از توجه مشترک چیست؟
یکی از مفاهیم مهم در رشد ارتباط اجتماعی، توجه مشترک یا Joint Attention است.
فرض کنید کودک در اتاق چیزی جالب میبیند، به آن نگاه میکند، سپس به پدر یا مادر نگاه میکند تا توجه آنها را هم به آن موضوع جلب کند.
این نوع رفتار نشان میدهد کودک فقط یک شیء را نمیبیند؛ بلکه میخواهد تجربه و توجه خود را با فرد دیگری به اشتراک بگذارد.
توجه مشترک یکی از مهارتهایی است که در ارزیابی رشد اجتماعی کودک اهمیت دارد.
رفتارهای تکراری در اوتیسم
یکی دیگر از حوزههایی که متخصص بررسی میکند، وجود رفتارها یا علایق تکراری و محدود است.
برای مثال ممکن است کودک:
دستهایش را به شکل خاصی تکان دهد.
بدنش را به جلو و عقب حرکت دهد.
اشیا را مرتب ردیف کند.
دائماً یک حرکت خاص را تکرار کند.
به چرخاندن چرخ اسباببازی علاقه غیرمعمول داشته باشد.
روی یک موضوع خاص تمرکز بسیار شدیدی داشته باشد.
نسبت به تغییر برنامه روزمره واکنش شدید نشان دهد.
البته بسیاری از کودکان بدون داشتن اوتیسم نیز بعضی رفتارهای تکراری انجام میدهند.
بنابراین متخصص به تکرار، شدت، انعطافناپذیری و تأثیر رفتار بر عملکرد کودک توجه میکند.
حساسیت حسی در کودکان مبتلا به اوتیسم
برخی کودکان مبتلا به اوتیسم نسبت به محرکهای حسی واکنش متفاوتی دارند.
مثلاً ممکن است:
از صدای جاروبرقی بسیار ناراحت شوند.
نسبت به بعضی لباسها حساس باشند.
از لمس شدن اجتناب کنند.
به نور شدید واکنش زیادی نشان دهند.
بعضی بوها را تحمل نکنند.
به درد واکنش متفاوتی نشان دهند.
مجذوب نور، حرکت یا الگوهای خاص شوند.
این ویژگیها نیز بهتنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیستند.
تشخیص اوتیسم چگونه انجام میشود؟
یکی از مهمترین نکات این است که هیچ آزمایش خون یا تست پزشکی واحدی وجود ندارد که بهتنهایی اوتیسم را تشخیص دهد.
تشخیص معمولاً بر اساس ارزیابی رشد و رفتار کودک انجام میشود.
متخصص ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
سابقه رشد
چه زمانی کودک شروع به نشستن، راه رفتن، صحبت کردن و برقراری ارتباط کرده است؟
ارتباط اجتماعی
کودک چگونه با والدین، خواهر و برادر و همسالان ارتباط برقرار میکند؟
رفتار
آیا رفتارهای تکراری، علایق محدود یا مقاومت شدید در برابر تغییر وجود دارد؟
بازی
کودک چگونه با اسباببازی بازی میکند؟
آیا بازی نمادین و تخیلی دارد؟
آیا میتواند بازی خود را با دیگران به اشتراک بگذارد؟
مهارتهای زبانی
نه فقط تعداد کلمات، بلکه نحوه استفاده کودک از زبان نیز بررسی میشود.
وضعیت حسی
آیا کودک نسبت به صدا، لمس، نور، بو یا مزه واکنش غیرمعمول دارد؟
عملکرد روزمره
علائم تا چه اندازه زندگی خانوادگی، آموزشی و اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار دادهاند؟
آیا تست آنلاین اوتیسم قابل اعتماد است؟
تستهای آنلاین ممکن است برای غربالگری اولیه مفید باشند، اما نباید نتیجه آنها را معادل تشخیص قطعی دانست.
برخی ابزارهای غربالگری برای شناسایی کودکانی طراحی شدهاند که ممکن است به ارزیابی دقیقتر نیاز داشته باشند.
برای مثال M-CHAT-R/F یکی از ابزارهای غربالگری مورد استفاده برای کودکان خردسال است.
اما نتیجه مثبت در یک غربالگری به معنی این نیست که کودک حتماً اوتیسم دارد.
برعکس، نتیجه منفی نیز نباید در صورت وجود نگرانیهای جدی والدین باعث نادیده گرفتن علائم شود.
غربالگری با تشخیص تفاوت دارد.
آیا اوتیسم در نوزادی قابل تشخیص است؟
برخی تفاوتهای رشدی ممکن است در سالهای بسیار اولیه قابل مشاهده باشند، اما تشخیص و ارزیابی باید متناسب با سن و مرحله رشد کودک انجام شود.
والدین نباید انتظار داشته باشند که یک رفتار منفرد در نوزادی بتواند آینده رشدی کودک را مشخص کند.
اگر والدین درباره رشد ارتباطی یا اجتماعی کودک نگرانی دارند، بهتر است نگرانی خود را با متخصص مطرح کنند و منتظر شدیدتر شدن علائم نمانند.
از چه سنی باید کودک را برای اوتیسم ارزیابی کرد؟
ارزیابی رشد میتواند از سنین پایین انجام شود.
پزشکان و متخصصان رشد معمولاً در ویزیتهای کودک، نقاط عطف رشدی و رفتارهای اجتماعی و ارتباطی را بررسی میکنند.
غربالگری اختصاصی اوتیسم نیز در سنین پایین اهمیت دارد و توصیههای بالینی بر شناسایی زودهنگام علائم و ارجاع مناسب تأکید میکنند.
بنابراین اگر والدین نگرانی مشخصی درباره رشد کودک دارند، لازم نیست تا رسیدن به سن مدرسه منتظر بمانند.
آیا کودک مبتلا به اوتیسم حتماً هوش پایینی دارد؟
خیر.
این یکی از باورهای اشتباه درباره اوتیسم است.
توانایی شناختی کودکان مبتلا به اوتیسم بسیار متفاوت است.
برخی کودکان ممکن است دارای ناتوانی شناختی باشند و برخی دیگر عملکرد شناختی متوسط یا بالاتر از متوسط داشته باشند.
حتی ممکن است کودک در یک حوزه عملکرد بسیار قوی و در حوزهای دیگر دچار مشکل قابل توجه باشد.
بنابراین نمیتوان از روی تشخیص اوتیسم درباره هوش یک کودک قضاوت کرد.
آیا کودک مبتلا به اوتیسم همیشه مشکل گفتاری دارد؟
خیر.
برخی کودکان ممکن است اصلاً صحبت نکنند، بعضی گفتار محدودی داشته باشند و بعضی دیگر از نظر واژگان و ساختار زبان عملکرد خوبی داشته باشند.
حتی در کودکانی که بهخوبی صحبت میکنند، ممکن است مشکلاتی در کاربرد اجتماعی زبان وجود داشته باشد.
برای مثال:
کودک ممکن است بتواند درباره موضوع مورد علاقه خود بسیار طولانی صحبت کند، اما در مکالمه دوطرفه، درک احساسات دیگران یا تغییر موضوع متناسب با شرایط مشکل داشته باشد.
آیا کودک اوتیستیک میتواند دوست پیدا کند؟
بله.
کودکان مبتلا به اوتیسم میتوانند روابط اجتماعی و دوستی داشته باشند.
البته ممکن است بعضی از آنها در درک قواعد اجتماعی، شروع تعامل، حفظ گفتوگو یا تفسیر نشانههای غیرکلامی نیاز به حمایت بیشتری داشته باشند.
هدف مداخله نیز نباید این باشد که کودک را مجبور کنیم دقیقاً مانند سایر کودکان رفتار کند.
هدف بهتر این است که به کودک کمک کنیم مهارتهای ارتباطی و استقلال لازم برای زندگی بهتر را به دست آورد.
آیا اوتیسم درمان میشود؟
اوتیسم یک ویژگی عصبرشدی است و بهتر است به جای صحبت از «درمان قطعی»، درباره مداخلات حمایتی و افزایش مهارتها صحبت کنیم.
بسته به نیاز کودک ممکن است از خدمات مختلفی استفاده شود، مانند:
گفتاردرمانی
کاردرمانی
مداخلات رفتاری و رشدی
آموزش مهارتهای اجتماعی
حمایتهای آموزشی
آموزش والدین
نوع مداخله باید بر اساس نیاز واقعی کودک انتخاب شود.
هیچ روش واحدی برای همه کودکان مبتلا به اوتیسم مناسب نیست.
والدین اگر به اوتیسم شک دارند چه کار کنند؟
اگر نگرانی شما جدی است، اولین قدم این نیست که دهها تست اینترنتی انجام دهید.
بهتر است:
۱. رفتارهای کودک را مشاهده و ثبت کنید.
۲. زمان شروع نگرانیها را مشخص کنید.
۳. درباره رفتار کودک با مربی یا معلم او صحبت کنید.
۴. سابقه رشد کودک را آماده کنید.
۵. برای ارزیابی تخصصی اقدام کنید.
و مهمتر از همه:
کودک را با برچسب «اوتیستیک» یا «غیرعادی» خطاب نکنید تا زمانی که ارزیابی حرفهای انجام شده باشد.
آیا تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؟
بله.
هرچه تفاوتهای رشدی زودتر شناسایی شوند، امکان برنامهریزی برای حمایت مناسب نیز زودتر فراهم میشود.
هدف از تشخیص زودهنگام، ترساندن خانواده یا برچسبگذاری کودک نیست.
هدف این است که مشخص شود کودک چه نیازهایی دارد و چگونه میتوان به او کمک کرد تا بهترین عملکرد ممکن را داشته باشد.
جمعبندی
تشخیص اوتیسم موضوعی تخصصی است و نمیتوان آن را بر اساس یک علامت، یک رفتار یا یک تست اینترنتی مشخص کرد.
علائم اصلی در دو حوزه بررسی میشوند:
ارتباط و تعامل اجتماعی
و
رفتارها، علایق یا فعالیتهای محدود و تکراری.
در کنار این موارد، سابقه رشد، وضعیت زبان، بازی، مهارتهای اجتماعی، ویژگیهای حسی و عملکرد روزمره کودک نیز اهمیت دارند.
اگر درباره رشد کودک خود نگرانی دارید، بهترین کار این است که به جای مقایسه او با کودکان دیگر یا جستوجوی بیپایان در اینترنت، یک ارزیابی تخصصی انجام دهید.
تشخیص زودهنگام به معنای برچسب زدن به کودک نیست؛ یعنی شناخت بهتر نیازهای او و فراهم کردن حمایت مناسب در زمان مناسب.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزشهای تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
