آزمون بیش فعالی در کودکان؛ چگونه بفهمیم کودکمان ADHD دارد؟
اگر کودک شما مدام در حال حرکت است، نمیتواند مدت زیادی روی یک فعالیت تمرکز کند، وسط صحبت دیگران میپرد، وسایلش را گم میکند یا در مدرسه مرتب با مشکل مواجه میشود، ممکن است این سؤال برایتان ایجاد شود که:
آیا کودک من بیشفعال است؟
جستوجوی عبارتهایی مانند «آزمون بیش فعالی کودکان»، «تست ADHD کودکان»، «تست بیش فعالی و کمبود توجه» و «از کجا بفهمیم بچه بیش فعال است؟» معمولاً زمانی اتفاق میافتد که والدین با رفتارهایی مواجه شدهاند که برایشان غیرعادی یا نگرانکننده است.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
تست بیش فعالی بهتنهایی تشخیص ADHD نیست.
پرسشنامهها و آزمونهای رفتاری میتوانند به متخصص کمک کنند تا علائم را بهتر بررسی کند، اما تشخیص ADHD به بررسی مجموعهای از علائم، سابقه رشدی، عملکرد کودک در محیطهای مختلف و احتمال وجود مشکلات دیگری که ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند نیاز دارد.
بیش فعالی یا ADHD چیست؟
اختلال نقص توجه/بیشفعالی یا ADHD یک اختلال عصبرشدی است که میتواند با مشکلاتی در توجه، کنترل تکانهها و تنظیم سطح فعالیت همراه باشد.
علائم ADHD معمولاً در سه حوزه اصلی دیده میشوند:
بیتوجهی
بیشفعالی
تکانشگری
البته همه کودکان مبتلا به ADHD دقیقاً رفتار یکسانی ندارند. بعضی کودکان بیشتر با بیتوجهی مشکل دارند، بعضی بیشتر علائم بیشفعالی و تکانشگری نشان میدهند و بعضی ترکیبی از این موارد را تجربه میکنند.
آیا هر کودک پرتحرکی بیش فعال است؟
خیر.
این یکی از مهمترین اشتباهاتی است که ممکن است باعث برچسبزدن اشتباه به کودک شود.
کودکان بهطور طبیعی در سنین مختلف سطح متفاوتی از انرژی، کنجکاوی و فعالیت دارند. اینکه یک کودک زیاد بازی میکند، زیاد حرف میزند یا گاهی نمیتواند آرام بنشیند، بهتنهایی به معنای ADHD نیست.
برای مثال ممکن است کودک:
خواب کافی نداشته باشد.
اضطراب داشته باشد.
در مدرسه تحت فشار باشد.
در یک درس خاص مشکل یادگیری داشته باشد.
مشکل شنوایی یا بینایی داشته باشد.
به دلیل شرایط خانوادگی دچار آشفتگی شده باشد.
در محیطی قرار گرفته باشد که متناسب با نیازهای رشدی او نیست.
حتی اضطراب، افسردگی، مشکلات خواب و بعضی اختلالات یادگیری نیز میتوانند علائمی شبیه ADHD ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص نباید صرفاً بر اساس یک رفتار یا یک تست انجام شود.
آزمون بیش فعالی کودکان چه چیزی را بررسی میکند؟
پرسشنامههای غربالگری ADHD معمولاً درباره رفتارهایی سؤال میکنند که در زندگی روزمره کودک قابل مشاهده هستند.
برای مثال ممکن است بررسی شود که کودک:
در زمینه توجه
آیا به جزئیات توجه کافی ندارد؟
آیا در انجام تکالیف اشتباهات بیدقتی دارد؟
آیا بهسختی میتواند یک فعالیت را تا پایان ادامه دهد؟
آیا هنگام صحبت دیگران به نظر میرسد گوش نمیدهد؟
آیا دستورهای چندمرحلهای را فراموش میکند؟
آیا وسایل شخصی خود را زیاد گم میکند؟
آیا بهراحتی توسط محرکهای محیطی حواسش پرت میشود؟
در زمینه بیشفعالی
آیا زیاد دست و پایش را تکان میدهد؟
آیا در موقعیتهایی که انتظار میرود بنشیند، مرتب از جا بلند میشود؟
آیا بیش از حد صحبت میکند؟
آیا بهسختی میتواند آرام بازی کند؟
آیا دائماً در حال حرکت است؟
در زمینه تکانشگری
آیا قبل از تمام شدن سؤال پاسخ میدهد؟
آیا مرتب وارد صحبت دیگران میشود؟
آیا رعایت نوبت برایش بسیار دشوار است؟
آیا بدون فکر کردن دست به رفتارهایی میزند که ممکن است برای خودش یا دیگران مشکل ایجاد کند؟
وجود بعضی از این رفتارها در کودکان طبیعی است. مسئله اصلی، شدت، تداوم، تعداد علائم و تأثیر آنها بر عملکرد کودک است.
تست بیش فعالی کودک چگونه تفسیر میشود؟
یک پرسشنامه ممکن است نشان دهد که کودک علائمی دارد که ارزش بررسی تخصصی بیشتری دارند.
اما نتیجه یک تست نباید به شکل زیر تفسیر شود:
«امتیاز کودک بالا شده، پس حتماً ADHD دارد.»
تفسیر درستتر این است:
«نتایج غربالگری نشان میدهد که بهتر است وضعیت توجه، فعالیت و کنترل تکانههای کودک دقیقتر ارزیابی شود.»
تشخیص ADHD یک فرآیند چندمرحلهای است، نه نتیجه یک برگه آزمون. CDC نیز تأکید میکند که هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص ADHD وجود ندارد.
چرا باید رفتار کودک در چند محیط بررسی شود؟
یکی از نکات بسیار مهم در ارزیابی ADHD این است که متخصص فقط به گزارش والدین اکتفا نمیکند.
ممکن است کودک در خانه بسیار پرتحرک باشد اما در مدرسه عملکرد کاملاً متفاوتی داشته باشد؛ یا برعکس.
به همین دلیل، اطلاعات مربوط به رفتار کودک در محیطهایی مانند:
خانه
مدرسه
ارتباط با همسالان
فعالیتهای گروهی
موقعیتهای آموزشی
میتواند در ارزیابی اهمیت داشته باشد.
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا تأکید میکند که برای تشخیص ADHD باید علائم و اختلال عملکرد در بیش از یک محیط مورد بررسی قرار گیرد و اطلاعات والدین و معلمان نیز در ارزیابی اهمیت دارد.
چه زمانی احتمال ADHD بیشتر مطرح میشود؟
وقتی علائم:
تداوم داشته باشند، متناسب با سن کودک نباشند، در زندگی روزمره اختلال ایجاد کنند و فقط محدود به یک موقعیت خاص نباشند، احتمال نیاز به ارزیابی تخصصی بیشتر میشود.
برای مثال کودکی را تصور کنید که فقط هنگام انجام تکالیف ریاضی بیقرار میشود.
ممکن است مسئله اصلی، دشواری یادگیری یا اضطراب مرتبط با آن درس باشد.
اما اگر همان کودک در خانه، مدرسه و فعالیتهای روزمره نیز به شکل مداوم در حفظ توجه، کنترل تکانهها و تنظیم فعالیت مشکل داشته باشد، بررسی ADHD منطقیتر میشود.
آیا تست ADHD برای تشخیص کافی است؟
خیر.
یک ارزیابی تخصصی ممکن است شامل موارد مختلفی باشد، از جمله:
گفتوگو با والدین
بررسی سابقه رشد کودک
بررسی وضعیت تحصیلی
دریافت اطلاعات از معلم یا مدرسه
بررسی رفتار کودک در موقعیتهای مختلف
استفاده از مقیاسها و پرسشنامههای استاندارد
بررسی مشکلات هیجانی و رفتاری
بررسی مشکلات یادگیری
بررسی وضعیت خواب
بررسی مشکلات پزشکی مرتبط
بررسی شنوایی و بینایی در صورت نیاز
بررسی احتمال وجود اختلالات همزمان
هدف این است که مشخص شود علائم واقعاً با ADHD سازگار هستند یا علت دیگری میتواند آنها را توضیح دهد.
چه مشکلاتی ممکن است شبیه بیش فعالی دیده شوند؟
گاهی والدین تصور میکنند هر مشکل تمرکز یا بیقراری به معنای بیشفعالی است، در حالی که متخصص باید علل مختلف را بررسی کند.
برخی از مواردی که ممکن است با علائم مشابه همراه باشند عبارتاند از:
اضطراب
کودکی که دائماً نگران است ممکن است نتواند روی درس یا صحبت دیگران تمرکز کند.
مشکلات خواب
خواب ناکافی یا بعضی اختلالات خواب میتوانند روی توجه و تنظیم رفتار تأثیر بگذارند.
مشکلات یادگیری
گاهی کودک به دلیل اینکه یک فعالیت آموزشی برایش دشوار است، از آن فرار میکند یا حواسش پرت به نظر میرسد.
مشکلات هیجانی
تغییرات شدید خانوادگی، فشار روانی یا مشکلات عاطفی نیز ممکن است رفتار کودک را تغییر دهند.
اختلالات رشدی دیگر
برخی اختلالات رشدی یا مشکلات ارتباطی نیز ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند.
به همین دلیل، ارزیابی ADHD باید فقط به دنبال «اثبات بیش فعالی» نباشد؛ بلکه باید به دنبال توضیح دقیق رفتار کودک باشد.
آیا میتوان تست بیش فعالی را در خانه انجام داد؟
پرسشنامههای آنلاین و تستهای خانگی ممکن است برای آگاهی اولیه مفید باشند، اما نتیجه آنها نباید مبنای تشخیص یا درمان قرار گیرد.
اگر یک تست اینترنتی به شما گفت:
«کودک شما بیش فعال است»
بهتر است آن را تشخیص قطعی در نظر نگیرید.
همچنین اگر تست نتیجه منفی داد، اما مشکلات کودک در مدرسه، خانه یا روابط اجتماعی جدی است، باز هم نباید نگرانی را نادیده گرفت.
تست غربالگری میتواند نقطه شروع باشد، نه نقطه پایان.
چه زمانی بهتر است کودک را برای ارزیابی ببریم؟
اگر مشکلات توجه، بیشفعالی یا تکانشگری باعث شدهاند که کودک:
در مدرسه افت قابل توجهی داشته باشد؛
مرتب با معلم یا همکلاسیها مشکل پیدا کند؛
نتواند تکالیفش را انجام دهد؛
قوانین ساده را بهطور مداوم رعایت نکند؛
در خانه دائماً درگیر تعارض باشد؛
رفتارهای تکانشی خطرناک داشته باشد؛
در روابط اجتماعی دچار مشکل شود؛
یا عملکرد روزمرهاش به شکل محسوسی تحت تأثیر قرار گرفته باشد،
بهتر است به جای تکیه بر تستهای اینترنتی، برای ارزیابی تخصصی اقدام شود.
طبق توصیه AAP، در کودکان و نوجوانان ۴ تا ۱۸ سالهای که مشکلات تحصیلی یا رفتاری همراه با علائم بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری دارند، ارزیابی ADHD باید مورد توجه قرار گیرد.
والدین قبل از مراجعه چه اطلاعاتی آماده کنند؟
والدین میتوانند قبل از مراجعه، چند هفته رفتارهای کودک را یادداشت کنند.
مثلاً بنویسند:
چه زمانی بیشتر بیقرار میشود؟
چه زمانی بهتر تمرکز میکند؟
در چه فعالیتهایی مشکل بیشتری دارد؟
معلم درباره رفتار او چه نظری دارد؟
وضعیت خواب کودک چگونه است؟
تکالیف مدرسه چقدر برایش دشوار است؟
آیا مشکل فقط در یک درس وجود دارد؟
آیا رفتار کودک در خانه و مدرسه مشابه است؟
از چه زمانی این مشکلات شروع شدهاند؟
این رفتارها چه تأثیری بر زندگی کودک گذاشتهاند؟
این اطلاعات میتوانند به متخصص کمک کنند تصویر دقیقتری از وضعیت کودک به دست آورد.
آیا کودک مبتلا به ADHD حتماً باهوش نیست؟
خیر.
ADHD به معنای پایین بودن هوش کودک نیست.
ممکن است کودکی از نظر توانایی شناختی بسیار قوی باشد اما به دلیل مشکلات توجه، کنترل تکانه یا سازماندهی، نتواند توانایی واقعی خود را در مدرسه نشان دهد.
بنابراین نباید عملکرد تحصیلی ضعیف را بهطور خودکار معادل هوش پایین یا تنبلی دانست.
آیا بیش فعالی همیشه تا بزرگسالی ادامه دارد؟
ADHD یک اختلال عصبرشدی است و علائم آن میتوانند در طول رشد تغییر کنند. برخی افراد همچنان در بزرگسالی نیز با مشکلات توجه، تکانشگری یا تنظیم فعالیت مواجه هستند، هرچند شکل بروز علائم ممکن است با دوران کودکی متفاوت باشد.
بنابراین بهتر است به جای اینکه صرفاً منتظر «بزرگ شدن کودک» بمانیم، اگر علائم باعث اختلال قابل توجه شدهاند، ارزیابی و مداخله مناسب انجام شود.
جمعبندی؛ آیا کودک من بیش فعال است؟
اگر بخواهیم پاسخ را خیلی ساده بیان کنیم:
از روی یک رفتار نمیتوان گفت کودک بیش فعال است.
از روی یک تست هم نمیتوان ADHD را تشخیص داد.
تستها و پرسشنامههای استاندارد میتوانند به عنوان بخشی از فرآیند غربالگری و ارزیابی استفاده شوند، اما تشخیص نیازمند بررسی جامع علائم، مدت و شدت آنها، میزان اختلال در عملکرد و شرایط مختلف زندگی کودک است. همچنین باید احتمال مشکلات دیگری مانند اضطراب، اختلالات خواب، مشکلات یادگیری و سایر شرایط رشدی یا هیجانی بررسی شود.
بنابراین اگر احساس میکنید رفتار کودک شما فراتر از شیطنت و فعالیت طبیعی سن اوست، بهتر است به جای برچسب زدن به کودک، ابتدا علت رفتار او را پیدا کنید.
کودکی که بیقرار است لزوماً «لجباز» یا «تنبـل» نیست؛ گاهی رفتاری که میبینیم، نشانه مشکلی است که باید دقیقتر فهمیده شود.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزشهای تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
