رفلکس نوزاد چیست؟ | آشنایی با رفلکسهای نوزادی و اهمیت آنها در رشد کودک
نوزاد وقتی به دنیا میآید هنوز بسیاری از مهارتهایی را که یک کودک بزرگتر دارد، یاد نگرفته است. نمیتواند راه برود، صحبت کند، به شکل ارادی بسیاری از حرکاتش را کنترل کند یا نیازهای خود را با کلمات بیان کند.
اما این به معنی آن نیست که بدن و مغز نوزاد برای واکنش نشان دادن آماده نیستند.
نوزاد از همان روزهای اول زندگی مجموعهای از پاسخهای خودکار و غیرارادی دارد که به آنها رفلکسهای نوزادی یا بازتابهای نوزادی گفته میشود. این بازتابها در پاسخ به محرکهای مشخص ایجاد میشوند و بعضی از آنها برای تغذیه و بقا اهمیت دارند، در حالی که برخی دیگر بخشی از مسیر طبیعی رشد عصبی و حرکتی نوزاد هستند.
برای مثال، وقتی گوشه دهان نوزاد تحریک میشود، ممکن است سر خود را به سمت محرک بچرخاند؛ وقتی چیزی در دهان او قرار میگیرد، مکیدن آغاز میشود و وقتی کف دستش تحریک شود، ممکن است انگشتان خود را جمع کند.
این رفتارها معمولاً نتیجه تصمیمگیری آگاهانه نوزاد نیستند؛ بلکه پاسخهایی خودکار هستند که سیستم عصبی آنها را ایجاد میکند.
اما رفلکسهای نوزادی دقیقاً چه هستند؟ چرا به وجود میآیند؟ کدام بازتابها طبیعیاند و چه زمانی از بین میروند؟ و آیا باقی ماندن یا نبودن یک رفلکس میتواند اهمیت داشته باشد؟
در این مقاله با مهمترین بازتابهای نوزادی و نقش آنها در رشد کودک آشنا میشویم.
رفلکس نوزادی چیست؟
رفلکس یا بازتاب، یک پاسخ خودکار و غیرارادی بدن به یک محرک مشخص است.
به زبان ساده، یعنی:
یک اتفاق خاص برای بدن رخ میدهد و بدن بدون اینکه فرد آگاهانه تصمیم بگیرد، پاسخ مشخصی ایجاد میکند.
در نوزادان، بعضی از این پاسخها بسیار واضح هستند و از جمله رفتارهای اولیهای محسوب میشوند که میتوانند اطلاعاتی درباره عملکرد سیستم عصبی نوزاد در اختیار متخصص قرار دهند.
البته وجود یا نبود یک رفلکس به تنهایی نباید مبنای تشخیص یک مشکل رشدی یا عصبی قرار گیرد. ارزیابی رشد کودک باید با توجه به سن، شرایط تولد، وضعیت عصبی، رفتارهای دیگر و نظر متخصص انجام شود.
چرا نوزادان رفلکس دارند؟
یکی از مهمترین دلایل وجود برخی رفلکسها، کمک به نیازهای اساسی نوزاد است.
نوزاد در ابتدای زندگی برای تغذیه و تعامل با محیط به مهارتهای زیادی نیاز دارد، اما بسیاری از حرکات ارادی هنوز به شکل کامل ایجاد نشدهاند.
بنابراین برخی پاسخهای خودکار به او کمک میکنند:
تغذیه کند.
منبع غذا را پیدا کند.
در برابر بعضی محرکهای شدید واکنش نشان دهد.
با محیط تعامل داشته باشد.
به تدریج زمینه رشد برخی مهارتهای حرکتی را فراهم کند.
به همین دلیل، رفلکسهای نوزادی را میتوان بخشی از سازوکارهای اولیه سازگاری نوزاد با محیط دانست.
مهمترین رفلکسهای نوزادی کداماند؟
رفلکسهای مختلفی در نوزادان مشاهده میشوند. بعضی از آنها بعد از مدتی کاهش پیدا میکنند یا جای خود را به حرکات ارادی میدهند و بعضی دیگر در طول زندگی نیز باقی میمانند.
در ادامه مهمترین آنها را بررسی میکنیم.
۱. رفلکس جستوجو یا Rooting
یکی از رفلکسهای مهم برای تغذیه نوزاد، رفلکس جستوجو است.
اگر اطراف دهان یا گونه نوزاد تحریک شود، نوزاد ممکن است سر خود را به سمت محرک بچرخاند و دهانش را برای پیدا کردن منبع تغذیه آماده کند.
این واکنش برای نوزاد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در روزهای ابتدایی زندگی هنوز توانایی برنامهریزی آگاهانه برای پیدا کردن سینه یا شیشه شیر را ندارد.
با رشد کودک، کنترل ارادی حرکات افزایش پیدا میکند و این پاسخ اولیه نیز تغییر میکند.
۲. رفلکس مکیدن
رفلکس مکیدن یکی از شناختهشدهترین بازتابهای نوزادی است.
وقتی چیزی مناسب در دهان نوزاد قرار میگیرد، نوزاد به شکل خودکار شروع به مکیدن میکند.
این بازتاب نقش مهمی در تغذیه دارد.
البته مکیدن فقط یک حرکت ساده نیست. هماهنگی مناسب بین مکیدن، بلع و تنفس برای تغذیه ایمن نوزاد اهمیت دارد.
به همین دلیل مشکلات قابل توجه در تغذیه نوزاد، مانند دشواری مداوم در مکیدن یا هماهنگی تغذیه، موضوعی است که باید توسط متخصص بررسی شود.
۳. رفلکس مورو یا Moro Reflex
رفلکس مورو یکی از بازتابهایی است که بسیاری از والدین آن را دیدهاند.
در پاسخ به برخی محرکهای ناگهانی مانند صدای شدید یا تغییر ناگهانی وضعیت بدن، نوزاد ممکن است ابتدا دستها و پاهای خود را باز کند و سپس آنها را به سمت بدن جمع کند.
ممکن است همزمان گریه نیز اتفاق بیفتد.
این پاسخ در ماههای ابتدایی زندگی دیده میشود و با رشد سیستم عصبی و کنترل حرکتی، به تدریج کاهش پیدا میکند.
رفلکس مورو یکی از پاسخهایی است که در ارزیابی عصبی نوزاد میتواند مورد توجه متخصص قرار گیرد.
۴. رفلکس چنگ زدن کف دست
اگر کف دست نوزاد تحریک شود، ممکن است انگشتان خود را جمع کند و شیء یا انگشتی را که کف دست را تحریک کرده، بگیرد.
به این پاسخ Palmar Grasp Reflex گفته میشود.
این رفتار در ماههای ابتدایی زندگی دیده میشود و با رشد مهارتهای حرکتی ارادی، شکل آن تغییر میکند.
کودک به تدریج از حرکات خودکار اولیه به سمت کنترل آگاهانهتر دستها و انگشتان حرکت میکند.
در ادامه رشد، مهارتهایی مانند گرفتن اشیا، انتقال آنها از یک دست به دست دیگر و استفاده دقیقتر از انگشتان شکل میگیرند.
۵. رفلکس تونیک گردنی
رفلکس تونیک گردنی یا Tonic Neck Reflex یکی دیگر از بازتابهای اولیه نوزاد است.
وقتی سر نوزاد به یک سمت قرار میگیرد، ممکن است وضعیت دستها و پاهای او نیز به شکل خاصی تغییر کند.
این وضعیت در دوره ابتدایی رشد دیده میشود و با افزایش کنترل حرکتی و رشد سیستم عصبی، به تدریج کاهش پیدا میکند.
این رفلکس یکی از نمونههای جالب نشان میدهد که چگونه حرکات اولیه نوزاد، با رشد کنترل ارادی بدن تغییر میکنند.
۶. رفلکس گامبرداری
اگر نوزاد در شرایط مناسب و با حمایت کافی به صورت عمودی نگه داشته شود و کف پاهایش با سطح تماس پیدا کند، ممکن است حرکاتی شبیه برداشتن قدم نشان دهد.
به این پاسخ Stepping Reflex گفته میشود.
ممکن است والدین با دیدن این حرکت تصور کنند:
«بچه من داره راه میره!»
اما این حرکت با راه رفتن ارادی یک کودک تفاوت دارد.
راه رفتن واقعی حاصل رشد تدریجی مجموعهای از مهارتهای حرکتی، تعادل، کنترل عضلات و هماهنگی عصبی است.
بنابراین وجود رفلکس گامبرداری به این معنی نیست که نوزاد آماده راه رفتن است.
۷. رفلکس بابینسکی
رفلکس بابینسکی یکی دیگر از پاسخهایی است که در ارزیابی عصبی نوزادان و کودکان اهمیت دارد.
تحریک خاص کف پا در نوزاد میتواند باعث باز شدن انگشتان پا و تغییر وضعیت آنها شود.
این پاسخ در سنین پایین میتواند بخشی از الگوی طبیعی رشد عصبی باشد و با افزایش بلوغ سیستم عصبی، الگوی پاسخ تغییر میکند.
تفسیر این رفلکس باید توسط متخصص انجام شود؛ زیرا معنی آن به سن کودک و وضعیت کلی عصبی او وابسته است.
۸. رفلکس بابکین
در رفلکس بابکین، تحریک کف دست میتواند با واکنشهایی مانند باز شدن دهان، حرکت سر یا تغییر وضعیت صورت همراه شود.
این بازتاب نیز در دوره نوزادی مشاهده میشود و با رشد عصبی و حرکتی تغییر میکند.
مانند سایر رفلکسها، بررسی آن به تنهایی برای تشخیص یک مشکل کافی نیست و باید در کنار سایر یافتههای بالینی ارزیابی شود.
آیا همه رفلکسهای نوزاد باید از بین بروند؟
خیر.
این تصور که تمام رفلکسهای نوزادی باید در یک زمان مشخص ناپدید شوند، دقیق نیست.
برخی بازتابها با رشد کودک کاهش پیدا میکنند و جای خود را به حرکات ارادی میدهند.
اما برخی پاسخهای انعکاسی مانند پلک زدن، عطسه و سرفه در طول زندگی نیز وجود دارند.
بنابراین مهم است که بین رفلکسهای اولیه نوزادی و رفلکسهای محافظتی و دائمی بدن تفاوت قائل شویم.
چرا رفلکسهای نوزاد برای متخصصان مهم هستند؟
رفلکسهای نوزادی میتوانند بخشی از ارزیابی وضعیت عصبی و رشدی نوزاد باشند.
متخصص هنگام بررسی نوزاد ممکن است به موارد مختلفی توجه کند:
آیا پاسخ مورد انتظار وجود دارد؟
آیا پاسخ در دو طرف بدن مشابه است؟
آیا پاسخ بیش از حد شدید یا ضعیف است؟
آیا رفلکس در سن مورد انتظار تغییر کرده است؟
آیا سایر حرکات و نقاط عطف رشدی نیز طبیعی هستند؟
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
یک رفلکس به تنهایی تشخیصدهنده بیماری نیست.
ارزیابی رشد کودک باید جامع باشد.
اگر یک رفلکس در نوزاد دیده نشود، یعنی مشکلی وجود دارد؟
نه لزوماً.
وجود یا شدت یک رفلکس میتواند تحت تأثیر عوامل مختلف قرار بگیرد؛ از جمله سن نوزاد، وضعیت بیداری، شرایط تولد و وضعیت عمومی کودک.
بنابراین اگر والدین متوجه تفاوتی در حرکات نوزاد شوند، بهتر است به جای مقایسه کودک با سایر نوزادان یا جستوجوی علائم در اینترنت، موضوع را با پزشک متخصص اطفال یا متخصص مرتبط با رشد و سیستم عصبی کودک مطرح کنند.
اگر یک رفلکس دیر از بین برود چه؟
در بعضی موارد، باقی ماندن غیرمعمول یک الگوی انعکاسی میتواند برای متخصص قابل توجه باشد.
اما این موضوع نیز به معنی تشخیص قطعی اختلال نیست.
سن دقیق تغییر رفلکسها در منابع مختلف ممکن است کمی متفاوت گزارش شود و تفسیر آن به سن و وضعیت کلی کودک وابسته است.
بنابراین نباید صرفاً بر اساس یک جدول زمانی در اینترنت نتیجه گرفت:
«رفلکس بچه من هنوز وجود داره، پس حتماً مشکل عصبی داره.»
چنین نتیجهگیریای علمی نیست.
آیا والدین باید رفلکسهای نوزاد را در خانه آزمایش کنند؟
به طور کلی، والدین نباید برای بررسی عصبی نوزاد خودشان به صورت مکرر رفلکسها را تحریک کنند یا از آزمایشهای اینترنتی برای تشخیص استفاده کنند.
برخی بازتابها نیاز به شرایط و روش مناسب ارزیابی دارند.
مهمتر از آن، مشاهده کلی رفتار و رشد کودک است.
اگر نوزاد:
در تغذیه مشکل جدی دارد،
حرکات یک طرف بدنش با طرف دیگر تفاوت واضح دارد،
بسیار شل یا بسیار سفت به نظر میرسد،
مهارتهای مورد انتظار را به شکل قابل توجهی کسب نمیکند،
یا والدین تغییر غیرمعمولی در رفتار و حرکت او میبینند،
بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
رفلکسها چه ارتباطی با رشد حرکتی دارند؟
یکی از نکات جالب در رشد کودک این است که بسیاری از رفتارهایی که در ابتدا غیرارادی هستند، با گذشت زمان جای خود را به حرکات ارادی و هدفمند میدهند.
نوزاد ابتدا ممکن است به شکل خودکار دست خود را ببندد.
اما بعدتر یاد میگیرد:
به یک اسباببازی دست بزند.
آن را بگیرد.
آن را جابهجا کند.
آن را رها کند.
و در نهایت حرکات دقیقتری با انگشتان انجام دهد.
بنابراین رشد حرکتی فقط به قوی شدن عضلات مربوط نیست؛ رشد سیستم عصبی، هماهنگی حسی و حرکتی و تجربه کودک نیز در آن نقش دارند.
رفلکسهای نوزادی و رشد مغز
سیستم عصبی نوزاد هنوز در حال بلوغ است.
به همین دلیل رفتارهای حرکتی او در ماههای ابتدایی با رفتار یک کودک بزرگتر تفاوت زیادی دارد.
با رشد و بلوغ سیستم عصبی، کنترل حرکات نیز بیشتر میشود.
به تدریج:
حرکتهای خودکار اولیه → کنترل بهتر بدن → حرکات هدفمند → مهارتهای پیچیدهتر
شکل میگیرند.
البته رشد کودک یک روند کاملاً خطی و یکسان برای همه کودکان نیست و تفاوتهای فردی طبیعی هستند.
آیا رفلکسها فقط برای بقا هستند؟
خیر.
اگرچه بعضی رفلکسها نقش مستقیم در نیازهای اساسی مانند تغذیه دارند، اما همه آنها صرفاً برای بقا نیستند.
برخی پاسخهای اولیه را میتوان بخشی از سازمانیافتگی اولیه رفتار و حرکت نوزاد دانست.
همچنین تعامل نوزاد با مراقب نیز اهمیت دارد.
برای مثال، نوزاد با مکیدن، گریه، چنگ زدن و سایر رفتارهای اولیه میتواند پاسخهایی از مراقب دریافت کند و این تعامل به شکلگیری رابطه میان نوزاد و مراقب کمک میکند.
بنابراین رشد نوزاد فقط مجموعهای از تغییرات جسمی نیست؛ رشد عاطفی، اجتماعی، شناختی و حرکتی نیز در تعامل با محیط اتفاق میافتد.
آیا رفلکسهای نوزادی با هوش کودک ارتباط مستقیم دارند؟
خیر.
نباید از وجود یا شدت یک رفلکس نتیجه گرفت که کودک باهوشتر یا کمهوشتر است.
رفلکسهای نوزادی بیشتر در زمینه عملکرد عصبی و رشد اولیه حرکتی مورد بررسی قرار میگیرند و به تنهایی معیار سنجش هوش کودک نیستند.
هوش و تواناییهای شناختی موضوع بسیار پیچیدهتری هستند و برای ارزیابی آنها باید از روشهای استاندارد متناسب با سن استفاده شود.
والدین در ماههای اول زندگی بیشتر به چه چیزی توجه کنند؟
به جای تمرکز وسواسی روی یک رفلکس، بهتر است مجموعهای از رفتارها و روند کلی رشد کودک را مشاهده کنید.
برای مثال:
تغذیه چگونه پیش میرود؟
کودک نسبت به محیط واکنش نشان میدهد؟
حرکات دو طرف بدن تا حد قابل توجهی هماهنگ هستند؟
کودک به تدریج مهارتهای متناسب با سن را کسب میکند؟
ارتباط چشمی و تعامل اجتماعی متناسب با سن شکل میگیرد؟
آیا تغییرات رشدی در طول زمان مشاهده میشود؟
رشد کودک یک تصویر بزرگ است و یک رفتار منفرد نمیتواند تمام این تصویر را توضیح دهد.
چه زمانی بهتر است کودک توسط متخصص بررسی شود؟
اگر درباره رشد عصبی یا حرکتی کودک نگرانی دارید، بهتر است منتظر نمانید تا نگرانی شدیدتر شود.
خصوصاً اگر متوجه مواردی مانند:
تفاوت واضح حرکتی بین دو طرف بدن،
مشکل جدی و مداوم در تغذیه،
شلی یا سفتی غیرمعمول عضلات،
عدم کسب مهارتهای متناسب با سن،
حرکات غیرمعمول یا تکرارشونده،
یا پسرفت مهارتهایی که قبلاً کسب شدهاند
شدید، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پسرفت مهارتها، یعنی از دست دادن مهارتی که کودک قبلاً به دست آورده بود، موضوعی است که باید جدی گرفته شود.
یک نکته مهم درباره رشد کودک
رشد کودک مسابقه نیست.
ممکن است دو کودک همسن دقیقاً در یک روز یک مهارت را به دست نیاورند.
تفاوتهای فردی در سرعت رشد وجود دارد.
اما تفاوت طبیعی با تأخیر رشدی قابل توجه یکسان نیست.
به همین دلیل، بهترین رویکرد این است که والدین هم تفاوتهای طبیعی رشد را بشناسند و هم در صورت وجود نشانههای نگرانکننده، ارزیابی تخصصی را به تأخیر نیندازند.
جمعبندی؛ بازتابهای نوزاد چه اهمیتی دارند؟
رفلکسهای نوزادی پاسخهای خودکار سیستم عصبی به محرکهای مشخص هستند که در ماههای ابتدایی زندگی اهمیت زیادی دارند.
برخی از آنها مانند مکیدن و جستوجو به تغذیه کمک میکنند.
برخی مانند رفلکس چنگ زدن، مورو و گامبرداری بخشی از الگوهای حرکتی اولیه هستند.
با رشد و بلوغ سیستم عصبی، بسیاری از این پاسخهای اولیه تغییر میکنند و کنترل ارادی حرکات افزایش پیدا میکند.
مهم است بدانیم که:
هر رفلکس عملکرد خاصی دارد.
زمان تغییر رفلکسها به سن و شرایط کودک وابسته است.
یک رفلکس به تنهایی بیماری یا اختلال را تشخیص نمیدهد.
والدین نباید بر اساس اطلاعات اینترنتی برای کودک تشخیصگذاری کنند.
رشد کودک باید به صورت جامع بررسی شود.
در صورت وجود نگرانی درباره حرکت، تغذیه یا رشد عصبی، ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.
شناخت رفلکسهای نوزادی به والدین کمک میکند رفتارهای اولیه کودک را بهتر درک کنند و بدانند چه چیزهایی بخشی از رشد طبیعی هستند و چه مواردی ممکن است نیاز به بررسی تخصصی داشته باشند.
آموزش تخصصی برای روانشناسان
اگر شما دانشجوی روانشناسی، روانشناس یا فعال حوزه کودک هستید و میخواهید دانش تخصصی خود را در زمینه روانشناسی رشد، رشد کودک، فرزندپروری و ارزیابی مسائل رشدی افزایش دهید، میتوانید از آموزشهای تخصصی بخش «مخصوص روانشناسان» سایت استفاده کنید.
این آموزشها برای افرادی طراحی شدهاند که میخواهند در کنار مطالعه مطالب عمومی، دانش حرفهایتری در حوزه روانشناسی و کار با مراجعان به دست آورند.
برای ارتقاء سطح علمی خود و استفاده از تجربه من در طول چندین سال مشاوره، می توانید آموزشهای تخصصی روانشناسی را تهیه کنید و چند سال در جلسات روانشناسی خود جلو بیوفتید و جلوی مشاوره اشتباه ناخواسته را بگیرید! کافیست وارد بخش «کلاس» سایت شوید. همکار عزیزم! موفق شما موفقیت ماست!
