چرا بچه ام تمرکز نداره؟ علت چیست و چطور میتوانم کمکش کنم؟
یکی از نگرانیهای رایج والدین این است که میگویند:
«بچهام اصلاً تمرکز نداره!»
ممکن است کودک هنگام انجام تکالیف مدام از جایش بلند شود، وسط درس سراغ اسباببازی یا موبایل برود، سؤالها را نخوانده جواب بدهد، وسایلش را گم کند یا نتواند کاری را که شروع کرده به پایان برساند.
اما آیا هر کودکی که حواسش پرت میشود، مشکل تمرکز دارد؟
نه.
توانایی تمرکز به سن کودک، نوع فعالیت، میزان خستگی، علاقه به موضوع و شرایط محیطی بستگی دارد. بنابراین مهم است قبل از اینکه به کودک برچسب «حواسپرت» یا «بیدقت» بزنیم، بفهمیم مشکل دقیقاً چیست و چه زمانی اتفاق میافتد.
تمرکز کودک یعنی چه؟
تمرکز فقط این نیست که کودک مدت زیادی ساکت بنشیند و به کتاب نگاه کند.
تمرکز یعنی کودک بتواند توجه خود را برای انجام یک فعالیت مشخص حفظ کند، حواسپرتیها را تا حدی کنار بگذارد و بتواند کار را ادامه دهد.
برای مثال، ممکن است کودک هنگام بازی مورد علاقهاش مدت زیادی سرگرم باشد، اما برای انجام تکالیف مرتب حواسش پرت شود.
این موضوع بهتنهایی ثابت نمیکند که کودک دچار اختلال توجه است.
نوع فعالیت، انگیزه، دشواری کار و محیط میتوانند روی میزان توجه کودک تأثیر بگذارند.
از کجا بفهمیم کودک واقعاً مشکل تمرکز دارد؟
به جای اینکه فقط به این سؤال پاسخ بدهیم که «چقدر درس میخواند؟»، بهتر است به الگوی رفتاری کودک توجه کنیم.
مثلاً:
آیا در بیشتر فعالیتها نمیتواند تمرکز کند؟
آیا مرتب کارها را نیمهکاره رها میکند؟
آیا بهراحتی با کوچکترین محرک حواسش پرت میشود؟
آیا دستورهای چندمرحلهای را فراموش میکند؟
آیا وسایل مدرسه یا وسایل شخصیاش را زیاد گم میکند؟
آیا برای انجام کارهای روزمره به یادآوری مداوم نیاز دارد؟
آیا در مدرسه نیز چنین مشکلی دارد؟
آیا این مشکل از مدتها قبل وجود داشته یا بهتازگی شروع شده است؟
این جزئیات بسیار مهم هستند.
مشکل تمرکز واقعی معمولاً فقط به یک موقعیت محدود نمیشود.
چرا بچهام تمرکز ندارد؟
دلایل مختلفی میتوانند باعث کاهش توجه و تمرکز کودک شوند و لزوماً همه آنها روانشناختی یا اختلالی نیستند.
۱. خستگی و خواب نامناسب
کودکی که خواب کافی و باکیفیتی ندارد، ممکن است در طول روز بیقرار، تحریکپذیر یا کمتمرکز باشد.
گاهی والدین برای حل مشکل تمرکز، بلافاصله سراغ برنامههای آموزشی یا تمرینهای بیشتر میروند؛ در حالی که لازم است ابتدا خواب و استراحت کودک بررسی شود.
اگر کودک شبها دیر میخوابد، ساعت خواب منظمی ندارد یا صبحها بهسختی از خواب بیدار میشود، این موضوع میتواند روی عملکرد روزانه او تأثیر بگذارد.
۲. محیط پر از حواسپرتی
اگر کودک هنگام انجام تکالیف در محیطی باشد که تلویزیون روشن است، موبایل کنار دستش قرار دارد، اعضای خانواده مرتب رفتوآمد میکنند یا پیامهای مختلف روی صفحهنمایش ظاهر میشوند، حفظ توجه دشوارتر میشود.
قرار نیست اتاق کودک کاملاً ساکت و بدون هیچ محرکی باشد؛ اما بهتر است هنگام انجام کارهای نیازمند تمرکز، عوامل غیرضروری تا حد امکان کاهش پیدا کنند.
مثلاً:
زمان انجام تکالیف = تلویزیون خاموش + موبایل دور از دسترس + میز نسبتاً مرتب
همین تغییرات ساده گاهی تفاوت قابل توجهی ایجاد میکنند.
۳. سخت یا طولانی بودن تکلیف
گاهی کودک نمیتواند تمرکز کند چون کاری که از او خواسته شده برایش بیش از حد طولانی یا دشوار است.
تصور کنید کودک با یک صفحه کامل تمرین ریاضی روبهرو شود.
ممکن است از همان ابتدا احساس کند:
«خیلی زیاده، نمیتونم انجامش بدم.»
اما اگر همان کار به بخشهای کوچکتر تقسیم شود، شروع کردن آن آسانتر میشود.
مثلاً:
«اول فقط این پنج سؤال رو حل کنیم.»
بعد از تمام شدن بخش اول، میتوان بخش بعدی را شروع کرد.
۴. کودک روش درست انجام کار را بلد نیست
گاهی مشکل از «نخواستن» نیست؛ کودک نمیداند چطور باید کارش را مدیریت کند.
مثلاً نمیداند:
از کدام درس شروع کند.
تکالیفش را چگونه اولویتبندی کند.
چطور یک متن را بخواند و نکات مهم را پیدا کند.
چگونه برای امتحان مرور کند.
چگونه یک کار بزرگ را به مراحل کوچک تقسیم کند.
در چنین شرایطی گفتن «تمرکز کن!» چندان کمکی نمیکند.
کودک باید مهارتهای لازم برای مدیریت توجه و انجام کار را بهتدریج یاد بگیرد.
۵. اضطراب و نگرانی
کودکی که ذهنش درگیر نگرانی است، ممکن است نتواند توجه کافی به درس یا تکالیف داشته باشد.
مثلاً ممکن است نگران باشد:
امتحان را خراب کند.
معلم از او سؤال بپرسد.
والدین از نمرهاش ناراضی شوند.
در مدرسه با دوستانش مشکل پیدا کند.
نتواند انتظارات دیگران را برآورده کند.
در این شرایط، کودک ممکن است ظاهراً «حواسپرت» به نظر برسد، اما بخشی از ظرفیت ذهنی او درگیر نگرانی است.
به همین دلیل، اگر بیتمرکزی کودک همزمان با نگرانی، ترس، دلدرد، گریه یا اجتناب از مدرسه دیده میشود، بهتر است فقط روی افزایش ساعت مطالعه تمرکز نکنیم.
۶. بیعلاقگی به فعالیت
طبیعی است که کودکان نسبت به فعالیتهای مختلف میزان علاقه یکسانی نداشته باشند.
ممکن است کودک برای بازی، نقاشی یا یک فعالیت مورد علاقه مدت زیادی توجه نشان دهد، اما برای کاری که برایش جذاب نیست، خیلی زود خسته شود.
این موضوع به ما میگوید که انگیزه و جذابیت فعالیت نیز در حفظ توجه نقش دارند.
البته این به معنی آن نیست که کودک نباید کارهای دشوار یا غیرجذاب را انجام دهد.
هدف این است که به او کمک کنیم بهتدریج یاد بگیرد حتی فعالیتهای کمتر جذاب را نیز مدیریت کند.
۷. مشکلات یادگیری
گاهی کودک به دلیل اینکه در یک زمینه خاص مشکل دارد، از انجام آن فعالیت اجتناب میکند.
برای مثال، ممکن است خواندن، نوشتن یا ریاضی برای او دشوار باشد.
در این حالت، والد ممکن است ببیند کودک هنگام آن درس «تمرکز ندارد»، در حالی که کودک در واقع با یک تکلیف دشوار مواجه است.
اگر کودک در یک حوزه مشخص به شکل مداوم مشکل دارد، بهتر است احتمال مشکلات یادگیری نیز بررسی شود.
۸. مشکلات هیجانی یا تغییرات مهم زندگی
شرایط زندگی کودک نیز میتواند روی توجه او تأثیر بگذارد.
برای مثال:
تغییر مدرسه
اختلافات شدید خانوادگی
جدایی والدین
مشکلات ارتباطی با دوستان
فشارهای مدرسه
تجربه یک اتفاق ناراحتکننده
تغییرات مهم در خانواده
ممکن است باعث شوند کودک مدتی بیشتر حواسپرت یا کمتمرکز به نظر برسد.
اگر کاهش تمرکز بعد از یک تغییر مهم در زندگی کودک شروع شده، این ارتباط را نادیده نگیرید.
آیا ممکن است مشکل ADHD باشد؟
اختلال نقص توجه/بیشفعالی یا ADHD یکی از علل احتمالی مشکلات پایدار توجه در کودکان است، اما هر کودک حواسپرتی که دارد، مبتلا به ADHD نیست.
تشخیص ADHD نیازمند بررسی دقیق علائم، سن شروع، شدت و تداوم آنها و تأثیرشان بر عملکرد کودک در بیش از یک محیط است.
بنابراین اگر کودک فقط هنگام انجام تکالیف حواسش پرت میشود، نمیتوان صرفاً بر اساس همین موضوع گفت که ADHD دارد.
اگر والدین یا معلم کودک نگرانی جدی درباره توجه، تکانشگری یا بیشفعالی دارند، ارزیابی تخصصی میتواند به روشن شدن موضوع کمک کند.
به کودک نگوییم «تمرکز کن»؛ چه بگوییم؟
«تمرکز کن» برای کودک دستور چندان مشخصی نیست.
بهتر است دستور را به یک رفتار قابل مشاهده تبدیل کنیم.
مثلاً به جای:
«تمرکز کن!»
بگویید:
«فعلاً فقط سؤال اول رو بخون و جوابش رو بنویس.»
یا:
«اول این پاراگراف رو بخون، بعد با هم دربارهاش صحبت میکنیم.»
دستورهای کوتاه و مشخص برای کودکان قابل فهمتر هستند.
کارها را به بخشهای کوچک تقسیم کنید
یکی از روشهای کاربردی این است که فعالیت طولانی را به چند مرحله کوچک تقسیم کنیم.
مثلاً به جای:
«برو تکالیفت رو انجام بده.»
میتوانید بگویید:
دفتر ریاضی را بیاور.
سؤالهای اول را بخوان.
پنج سؤال را حل کن.
چند دقیقه استراحت کن.
بعد سراغ بخش بعدی برو.
این کار به کودک کمک میکند بداند دقیقاً چه کاری باید انجام دهد.
هنگام درس خواندن استراحت کوتاه داشته باشد
تمرکز مداوم برای مدت طولانی برای بسیاری از کودکان دشوار است.
بهتر است زمان مطالعه با سن و توانایی کودک متناسب باشد و بین فعالیتها استراحتهای کوتاه در نظر گرفته شود.
استراحت الزاماً نباید شامل موبایل یا بازی ویدیویی باشد.
گاهی چند دقیقه حرکت کردن، آب خوردن، صحبت کوتاه یا انجام یک فعالیت ساده کافی است.
برای تمرکز بهتر، فقط به «حفظ کردن» اکتفا نکنید
یکی از اشتباهات رایج این است که کودک بارها یک متن را میخواند، اما فرصت کافی برای یادآوری فعال مطالب ندارد.
بهتر است گاهی بعد از مطالعه، کتاب را ببندد و تلاش کند:
مطلب را با زبان خودش توضیح دهد.
چند سؤال از خودش بپرسد.
نکات اصلی را بدون نگاه کردن به کتاب یادآوری کند.
مسئلهای مشابه را خودش حل کند.
این نوع یادگیری فعال میتواند به تثبیت بهتر مطالب کمک کند.
وقتی کودک وسط تکلیف حواسش پرت میشود چه کنیم؟
اگر کودک چند دقیقه بعد سراغ وسیله دیگری رفت، فوراً عصبانی نشوید.
به آرامی توجه او را به کار برگردانید.
مثلاً:
«الان قرار بود این دو سؤال رو تموم کنیم. بعدش میتونی استراحت کنی.»
هدف این نیست که کودک هیچوقت حواسش پرت نشود.
هدف این است که مهارت برگشتن به کار را یاد بگیرد.
اگر کودک مدام وسایلش را گم میکند چه کنیم؟
به جای اینکه هر بار بگوییم:
«چقدر بیدقتی!»
به او برای ایجاد سیستم کمک کنید.
مثلاً:
یک جای مشخص برای کیف داشته باشد.
لوازم مدرسه در محل مشخصی قرار بگیرند.
قبل از ترک مدرسه یک فهرست کوتاه برای بررسی وسایل داشته باشد.
شب قبل وسایل فردا آماده شوند.
هدف این است که محیط به کودک کمک کند، نه اینکه فقط از او انتظار داشته باشیم همیشه همه چیز را به خاطر بسپارد.
با کودک در مورد تمرکز دعوا نکنید
اگر هر روز زمان انجام تکالیف با داد و فریاد همراه باشد، ممکن است کودک بهتدریج خودِ درس خواندن را با استرس و تعارض مرتبط کند.
اگر کودک واقعاً نمیتواند ادامه دهد، گاهی یک توقف کوتاه و آرام بهتر از ادامه دادن یک درگیری طولانی است.
میتوانید بگویید:
«الان هر دومون عصبی شدیم. چند دقیقه استراحت میکنیم و بعد دوباره امتحان میکنیم.»
این رفتار به کودک یاد میدهد برای حل مشکل، ابتدا باید شرایط هیجانی را مدیریت کرد.
تشویق کردن بهتر است چگونه باشد؟
تشویق فقط نباید برای نمره بالا باشد.
اگر کودک توانسته:
خودش کار را شروع کند.
مدت بیشتری روی یک فعالیت بماند.
کمتر به حواسپرتیها واکنش نشان دهد.
تکلیفش را بدون یادآوری زیاد تمام کند.
بعد از حواسپرتی دوباره به کار برگردد.
این پیشرفتها را نیز ببینید.
مثلاً بگویید:
«امروز خودت برگشتی سر تکلیفت و بدون اینکه چند بار صدات کنم ادامه دادی.»
این نوع بازخورد مشخصتر از جمله کلی «آفرین» است.
اگر مشکل تمرکز فقط در مدرسه نیست، موضوع را جدیتر بررسی کنید
یکی از نکات مهم، بررسی رفتار کودک در محیطهای مختلف است.
اگر کودک در خانه، مدرسه و فعالیتهای روزمره نیز به شکل پایدار مشکل توجه دارد، بهتر است موضوع با دقت بیشتری بررسی شود.
همچنین اگر معلم کودک نیز گزارش میکند که او:
دستورها را دنبال نمیکند،
تکالیف را ناقص انجام میدهد،
مرتب حواسش پرت میشود،
وسایلش را گم میکند،
یا نمیتواند فعالیتها را به پایان برساند،
این اطلاعات میتواند برای ارزیابی بسیار مهم باشد.
اگر قبلاً تمرکز داشت اما ناگهان کمتمرکز شده چه؟
افت ناگهانی تمرکز با یک مشکل قدیمی متفاوت است.
اگر کودک قبلاً عملکرد مناسبی داشته اما در هفتهها یا ماههای اخیر به شکل محسوسی تغییر کرده، بهتر است بررسی کنیم چه چیزی تغییر کرده است.
مثلاً:
خواب او تغییر کرده؟
مدرسه یا معلمش عوض شده؟
با دوستانش مشکل پیدا کرده؟
در خانواده اتفاق مهمی افتاده؟
اضطراب یا نگرانی جدیدی پیدا کرده؟
زمان استفاده از موبایل و بازی افزایش یافته؟
از نظر روحی بیحوصله یا تحریکپذیر شده؟
تغییر ناگهانی رفتار کودک یک سرنخ مهم است.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
اگر مشکل تمرکز کودک شدید، مداوم یا رو به افزایش است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
بهخصوص اگر:
مشکل در خانه و مدرسه همزمان دیده میشود.
کودک مرتب تکالیفش را ناتمام میگذارد.
افت تحصیلی قابل توجه دارد.
مشکلات توجه از مدت طولانی وجود داشتهاند.
کودک در کنار بیتمرکزی، بیشفعالی یا تکانشگری قابل توجه دارد.
در خواندن، نوشتن یا ریاضی نیز مشکل دارد.
اضطراب، ترس یا مشکلات هیجانی همراه با کاهش تمرکز دیده میشود.
اعتمادبهنفس کودک به دلیل مشکلات تحصیلی کاهش یافته است.
معلم نیز درباره وضعیت کودک نگرانی دارد.
تلاشهای معمول والدین برای ایجاد نظم و کاهش حواسپرتی نتیجه نداده است.
در این شرایط، هدف از مراجعه به متخصص این نیست که فوراً روی کودک برچسبی گذاشته شود؛ بلکه هدف این است که علت مشکل بهتر شناخته شود.
جمعبندی
وقتی میگوییم:
«بچهام تمرکز ندارد»
این جمله میتواند دلایل بسیار متفاوتی پشت خود داشته باشد.
خواب ناکافی، خستگی، محیط پر از حواسپرتی، تکالیف دشوار، نداشتن مهارتهای مطالعه، اضطراب، مشکلات یادگیری و در برخی موارد اختلالات مربوط به توجه میتوانند در عملکرد کودک نقش داشته باشند.
بنابراین به جای سرزنش کودک، بهتر است ابتدا علت را پیدا کنیم.
برای کمک به او:
محیط مطالعه را ساده و کمحواسپرتی کنید.
تکالیف را به بخشهای کوچک تقسیم کنید.
دستورهای کوتاه و مشخص بدهید.
زمانهای مطالعه را متناسب با سن کودک تنظیم کنید.
استراحت کوتاه در نظر بگیرید.
یادگیری فعال و یادآوری مطالب را تشویق کنید.
تلاش و پیشرفت کودک را ببینید.
او را با کودکان دیگر مقایسه نکنید.
خواب و وضعیت هیجانی او را جدی بگیرید.
در صورت تداوم یا شدت مشکل، ارزیابی تخصصی را در نظر بگیرید.
کودکی که نمیتواند تمرکز کند، لزوماً کودکی نیست که نمیخواهد تمرکز کند. گاهی اولین قدم برای کمک به او این است که بفهمیم چه چیزی تمرکز کردن را برایش دشوار کرده است.
اگر تمرکز فرزندتان برایتان نگرانکننده شده است
اگر مشکل توجه و تمرکز فرزندتان روی درس، تکالیف، مدرسه یا زندگی روزمره او تأثیر گذاشته است، بررسی دقیق شرایط کودک میتواند به شناسایی علت و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.
برای دریافت مشاوره درباره مشکلات کودک، تمرکز، مسائل تحصیلی و مسائل خانوادگی، میتوانید از خدمات مشاوره حضوری یا مشاوره تلفنی روانشناسی استفاده کنید.
