بچهام خیلی لجباز شده؛ چطور با او رفتار کنم؟
اگر احساس میکنید فرزندتان این روزها بیشتر از قبل مخالفت میکند، به حرفهای شما توجه نمیکند، روی خواستههای خودش پافشاری میکند یا تقریباً برای هر چیزی جواب «نه» میدهد، احتمالاً با خودتان فکر کردهاید: «چرا بچهام اینقدر لجباز شده؟»
لجبازی در کودکان میتواند والدین را خسته و کلافه کند؛ مخصوصاً وقتی رفتار کودک در خانه، مهمانی، مدرسه یا هنگام انجام تکالیف تکرار میشود. اما نکته مهم این است که هر رفتار مخالفانهای به معنی «لجبازی» یا وجود یک مشکل روانشناختی نیست.
کودک در مراحل مختلف رشد، بهتدریج استقلال، قدرت انتخاب و توانایی ابراز خواستههای خود را پیدا میکند. بنابراین بخشی از مخالفتها میتواند طبیعی باشد. در عین حال، اگر این رفتار شدید، مداوم و خارج از تناسب با سن کودک باشد و باعث اختلال جدی در رابطه با والدین، مدرسه یا دیگران شود، بهتر است علت آن دقیقتر بررسی شود.
چرا بچهها لجباز میشوند؟
لجبازی معمولاً یک علت واحد ندارد. گاهی کودک واقعاً میخواهد نظر خودش را به کرسی بنشاند، اما در بسیاری از موارد، پشت رفتار مخالفانه نیاز یا مشکلی وجود دارد که کودک هنوز نمیتواند آن را به شکل مناسبی بیان کند.
۱. نیاز به استقلال
یکی از دلایل شایع مخالفت کودکان، نیاز به داشتن اختیار است.
مثلاً کودکی که همیشه به او گفته میشود:
الان بخواب
الان غذا بخور
این لباس را بپوش
این کار را انجام بده
اسباببازیهایت را جمع کن
ممکن است برای به دست آوردن احساس کنترل، مرتب مخالفت کند.
در این شرایط، مسئله لزوماً این نیست که کودک «بچه بدی» است؛ بلکه ممکن است بخواهد احساس کند در زندگی خودش سهمی از انتخاب و تصمیمگیری دارد.
۲. خستگی، گرسنگی یا بینظمی در برنامه روزانه
گاهی کودک زمانی بیشتر مخالفت میکند که خسته، گرسنه، خوابآلود یا بیش از حد تحریک شده است.
اگر متوجه شدهاید که لجبازی کودک تقریباً همیشه در ساعت خاصی از روز اتفاق میافتد، بهتر است شرایط همان زمان را بررسی کنید.
ممکن است چیزی که به نظر «لجبازی» میآید، در واقع نتیجه خستگی یا ناتوانی کودک در تنظیم هیجان باشد.
۳. جلب توجه
گاهی کودک یاد میگیرد که رفتار مخالفانه سریعترین راه برای دریافت توجه والدین است.
اگر کودک در حالت عادی توجه کمی دریافت کند، اما زمانی که شروع به داد زدن، گریه کردن یا مخالفت میکند، والدین برای مدت طولانی با او بحث کنند، ممکن است ناخواسته این چرخه تقویت شود.
البته این به معنی آن نیست که کودک عمداً نقشه میکشد تا والدین را اذیت کند؛ بلکه رفتارهایی که نتیجه مشخصی برای کودک دارند، ممکن است در طول زمان تکرار شوند.
۴. قوانین نامشخص یا ناهماهنگی والدین
اگر یک روز انجام کاری ممنوع باشد و روز دیگر همان کار مجاز باشد، کودک ممکن است نداند دقیقاً چه انتظاری از او وجود دارد.
این مسئله زمانی بیشتر دیده میشود که پدر و مادر درباره قوانین خانه توافق نداشته باشند.
برای مثال:
پدر میگوید: «دیگه موبایل ممنوعه.»
مادر چند دقیقه بعد میگوید: «اشکالی نداره، فقط ده دقیقه دیگه بازی کن.»
کودک در چنین شرایطی ممکن است بیشتر درباره قوانین مذاکره یا مخالفت کند؛ چون تجربه کرده است که با اصرار میتواند نتیجه را تغییر دهد.
۵. الگوی ارتباطی والدین و کودک
گاهی نحوه صحبت کردن با کودک باعث میشود او سریعتر وارد حالت دفاعی یا مخالفت شود.
دستورهای طولانی، سرزنش، مقایسه با دیگران، تهدید، تحقیر و داد زدن معمولاً به کودک کمک نمیکنند که همکاری بهتری داشته باشد.
حتی پژوهشها نشان میدهند که شیوههای منفی والدگری میتوانند با افزایش رفتارهای برهمزننده در کودکان ارتباط داشته باشند. یک فراتحلیل جدیدتر که از روشهای شبهآزمایشی برای بررسی رابطه والدگری و رفتارهای برهمزننده استفاده کرده، شواهدی از یک اثر علّی کوچک اما نامطلوب برای شیوههای منفی والدگری گزارش کرده است.
آیا هر کودک لجبازی میکند، مشکل رفتاری دارد؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است.
کودک ممکن است گاهی مخالفت کند، عصبانی شود، روی خواسته خود پافشاری کند یا حتی در بعضی موقعیتها همکاری نکند. چنین رفتارهایی بهتنهایی به معنی وجود اختلال رفتاری نیستند.
در ارزیابی رفتار کودک باید به عواملی مانند سن کودک، شدت رفتار، تعداد دفعات، مدت زمان ادامه مشکل، موقعیتهایی که رفتار در آنها رخ میدهد و میزان تأثیر آن بر زندگی کودک و خانواده توجه کرد.
اگر رفتار مخالفانه شدید و مداوم باشد، در محیطهای مختلف دیده شود و مشکلات قابل توجهی در روابط، مدرسه یا زندگی خانوادگی ایجاد کند، بهتر است توسط روانشناس کودک یا متخصص مربوطه ارزیابی شود.
برای مثال، «نه گفتن» گاهبهگاه با الگویی مداوم از تحریکپذیری، جر و بحث شدید با بزرگسالان، سرپیچی مکرر از قوانین و رفتارهای خصمانه تفاوت دارد.
بنابراین بهتر است قبل از اینکه به کودک برچسب «لجباز» بزنیم، بفهمیم دقیقاً چه رفتاری، در چه شرایطی و با چه شدتی اتفاق میافتد.
با بچه لجباز چطور رفتار کنیم؟
۱. خواستهتان را کوتاه و واضح بیان کنید
به جای اینکه چند دقیقه برای کودک توضیح بدهید که چرا باید کاری را انجام دهد، خواسته خود را کوتاه و مشخص بیان کنید.
مثلاً به جای:
«چند بار باید بهت بگم این اتاق رو مرتب کن؟ همیشه همینطوری هستی، اصلاً به حرف من گوش نمیدی...»
بگویید:
«لطفاً ماشینهایت را داخل سبد بگذار.»
هرچه دستور مشخصتر باشد، احتمال اینکه کودک بداند دقیقاً چه کاری از او انتظار میرود بیشتر است.
۲. از کودک انتخابهای محدود بدهید
اگر امکان انتخاب وجود دارد، لازم نیست همه تصمیمها را شما بگیرید.
مثلاً:
«میخوای اول مسواک بزنی یا لباس خوابت رو بپوشی؟»
یا:
«تکالیفت رو قبل از شام انجام میدی یا بعد از شام؟»
در این روش، چارچوب اصلی را والد تعیین میکند، اما کودک درون آن چارچوب حق انتخاب دارد.
این کار میتواند بسیاری از کشمکشهای غیرضروری را کاهش دهد.
۳. برای همه چیز وارد مذاکره نشوید
یکی از اشتباههای رایج این است که والدین بعد از هر مخالفت کودک وارد بحث طولانی میشوند.
کودک میگوید:
«نمیخوام!»
والد شروع میکند به توضیح دادن، کودک جواب میدهد، والد دوباره توضیح میدهد و این چرخه ادامه پیدا میکند.
در بسیاری از موقعیتها بهتر است یک بار خواسته را واضح بگویید و در صورت نیاز، پیامد منطقی و از قبل مشخصشده را اجرا کنید.
قاطعیت با خشونت تفاوت دارد.
۴. رفتار مطلوب را بیشتر ببینید
گاهی والدین آنقدر روی رفتارهای نامناسب کودک تمرکز میکنند که همکاریهای او دیده نمیشود.
اگر کودک کاری را درست انجام داد، همان لحظه به او بازخورد بدهید.
مثلاً:
«دیدم وقتی گفتم اسباببازیهات رو جمع کن، بدون دعوا انجامش دادی. ممنونم.»
یا:
«خیلی خوب بود که وقتی ناراحت شدی، به جای داد زدن بهم گفتی ناراحتی.»
پژوهشهای مربوط به برنامههای والدگری نشان دادهاند که تقویت مثبت، بهخصوص تحسین، و استفاده از پیامدهای طبیعی یا منطقی از تکنیکهایی هستند که با اثرگذاری بیشتر برنامههای کاهش رفتارهای برهمزننده در کودکان ارتباط دارند. این نتیجه در یک فراتحلیل شامل ۱۵۴ کارآزمایی به دست آمده است.
۵. پیامد منطقی تعیین کنید، نه تنبیه شدید
اگر کودک عمداً قانونی را نقض میکند، لازم نیست برای کنترل او از تنبیههای شدید، تحقیر یا تهدید استفاده کنید.
بهتر است پیامد رفتار تا حد امکان:
قابل پیشبینی باشد
با رفتار کودک ارتباط داشته باشد
متناسب با سن کودک باشد
بدون خشونت اجرا شود
توسط والد قابل اجرا باشد
مثلاً اگر کودک طبق توافق قرار است بعد از بازی اسباببازیها را جمع کند و این کار را انجام نمیدهد، میتوان برای مدتی دسترسی به همان وسیله یا فعالیت را محدود کرد.
هدف پیامد باید آموزش مسئولیتپذیری باشد، نه ترساندن کودک.
۶. وسط عصبانیت کودک آموزش ندهید
وقتی کودک بهشدت عصبانی است، زمان مناسبی برای سخنرانی و آموزش نیست.
در چنین لحظهای ابتدا باید شدت موقعیت کاهش پیدا کند.
با صدای آرام صحبت کنید و از بحث طولانی خودداری کنید.
بعد از اینکه کودک آرام شد، درباره اتفاقی که افتاده صحبت کنید:
«میفهمم خیلی عصبانی شدی، اما داد زدن و پرت کردن وسایل قابل قبول نیست. دفعه بعد میتونی بگی عصبانی هستی یا از من کمک بخوای.»
این کار به کودک کمک میکند بهتدریج بین احساس و رفتار تفاوت بگذارد.
۷. خودتان وارد بازی قدرت نشوید
یکی از خطرناکترین الگوها این است:
کودک مخالفت میکند → والد عصبانی میشود → کودک بیشتر مقاومت میکند → والد صدایش را بلندتر میکند → کودک هم شدیدتر واکنش نشان میدهد.
در نهایت، موضوع اصلی فراموش میشود و مسئله به یک جنگ قدرت تبدیل میشود.
گاهی بهترین کار این است که والد مکث کند و قبل از پاسخ دادن، شدت هیجان خودش را پایین بیاورد.
والد آرام لزوماً والد سهلگیر نیست.
میتوان همزمان آرام، مهربان و کاملاً قاطع بود.
چه کارهایی معمولاً لجبازی را بیشتر میکند؟
برخی واکنشهای والدین ممکن است ناخواسته مشکل را تشدید کنند:
داد زدن مداوم
تهدیدهایی که هیچوقت اجرا نمیشوند
تنبیه بدنی
تحقیر کودک
مقایسه کردن او با خواهر، برادر یا دوستانش
برچسب زدن مانند «لجباز»، «بیادب» یا «بچه بد»
تغییر مداوم قوانین
تسلیم شدن بعد از گریه و دعوای طولانی
توجه بسیار زیاد به رفتار منفی و توجه بسیار کم به رفتار مناسب
دستورهای طولانی و مبهم
انتظارهای نامتناسب با سن کودک
بهخصوص اگر کودک یاد بگیرد که با افزایش گریه، فریاد یا اصرار میتواند قوانین را تغییر دهد، احتمال تکرار این الگو بیشتر میشود.
اگر کودک برای هر چیزی «نه» میگوید چه کنیم؟
اول ببینید آیا واقعاً همه درخواستها را رد میکند یا فقط درخواستهایی را که برایش ناخوشایند هستند.
سپس این چند مرحله را امتحان کنید:
مرحله اول: توجه کودک را جلب کنید.
قبل از دستور دادن، مطمئن شوید کودک صدای شما را میشنود.
مرحله دوم: درخواست مشخص بدهید.
«لطفاً مدادت رو روی میز بذار.»
نه اینکه:
«چند بار باید بگم وسایلت رو جمع کنی؟»
مرحله سوم: در صورت امکان انتخاب بدهید.
«الان انجامش میدی یا پنج دقیقه دیگه؟»
مرحله چهارم: فرصت کوتاهی برای واکنش بدهید.
بلافاصله پشت سر کودک تکرار نکنید.
مرحله پنجم: در صورت همکاری، بازخورد مثبت بدهید.
مرحله ششم: در صورت عدم همکاری، پیامد از قبل مشخصشده را آرام و ثابت اجرا کنید.
ثبات در اجرای قوانین معمولاً از شدت تنبیه مهمتر است.
اگر لجبازی ناگهان شروع شده باشد چه؟
اگر کودک قبلاً چنین رفتاری نداشته و ناگهان بسیار مخالف و تحریکپذیر شده است، بهتر است فقط روی خود رفتار تمرکز نکنید.
از خودتان بپرسید:
آیا اتفاق مهمی در زندگی کودک افتاده؟
آیا مدرسه یا مهدکودک تغییر کرده؟
آیا در خانواده تنش ایجاد شده؟
آیا خواب کودک بههم ریخته؟
آیا زمان استفاده از موبایل و بازی زیاد شده؟
آیا کودک اخیراً کمتر از قبل توجه و ارتباط دریافت میکند؟
آیا قوانین خانه اخیراً تغییر کردهاند؟
آیا کودک با مشکل یا فشاری مواجه شده که درباره آن صحبت نمیکند؟
گاهی تغییر رفتار کودک میتواند نشانه این باشد که او با یک تغییر، فشار یا هیجان دشوار روبهرو شده است.
چه زمانی بهتر است از روانشناس کمک بگیریم؟
اگر لجبازی و رفتار مخالفانه کودک:
بسیار شدید یا مداوم است؛
در خانه و محیطهای دیگر هم دیده میشود؛
رابطه کودک با والدین یا خواهر و برادرها را مختل کرده است؛
روی عملکرد مدرسه تأثیر گذاشته است؛
همراه با پرخاشگری شدید، تخریب وسایل یا رفتارهای خطرناک است؛
با اضطراب، ترس، غمگینی یا تغییرات قابل توجه در خواب و اشتها همراه شده است؛
یا با وجود تلاش والدین، برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا میکند،
بهتر است یک ارزیابی تخصصی انجام شود.
در مواردی که رفتارهای برهمزننده قابل توجه هستند، مداخلات والدگری و برنامههای رفتاری از روشهای دارای پشتوانه پژوهشی محسوب میشوند. مرورهای علمی و فراتحلیلهای جدید نیز اثربخشی مداخلات والد-محور و مداخلات چندجزئی را برای کاهش رفتارهای برهمزننده در کودکان نشان دادهاند.
این موضوع به این معنی نیست که هر کودک لجباز به درمان نیاز دارد؛ بلکه اگر مشکل شدید یا پایدار باشد، بررسی علت و آموزش والدین برای نحوه برخورد مؤثر میتواند بسیار کمککننده باشد.
جمعبندی
لجبازی کودک همیشه به معنی بدرفتاری یا مشکل جدی نیست. بسیاری از کودکان در مسیر رشد، دورههایی از مخالفت و اصرار بر خواستههای خود را تجربه میکنند.
آنچه اهمیت دارد این است که والد به جای وارد شدن به جنگ قدرت، تلاش کند علت رفتار را بفهمد، قوانین مشخصی داشته باشد، درخواستهای واضح مطرح کند، انتخابهای محدود در اختیار کودک قرار دهد، رفتارهای مناسب را تقویت کند و پیامدهای منطقی و غیرخشونتآمیز داشته باشد.
اگر این رفتار شدید، مداوم یا نگرانکننده است، بهتر است به جای برچسب زدن به کودک، علت آن توسط متخصص بررسی شود.
اگر نمیدانید با لجبازی و رفتارهای چالشبرانگیز فرزندتان چطور برخورد کنید
اگر احساس میکنید هر روشی را امتحان کردهاید اما رفتار فرزندتان تغییر نکرده، یا نمیدانید متناسب با سن و شرایط او چه واکنشی مناسبتر است، مشاوره روانشناسی کودک و خانواده میتواند به شما کمک کند تا الگوی رفتاری کودک و شیوه تعامل والد و فرزند دقیقتر بررسی شود و راهکار متناسب با شرایط خانواده دریافت کنید.
برای دریافت مشاوره حضوری یا تلفنی روانشناسی، میتوانید از خدمات مشاورهای کلینیک دکتر مریم موحدنژاد استفاده کنید.
