بچهام خیلی با موبایل و بازی درگیره؛ چه کار کنم؟
«بچهام مدام با موبایله.»
«هر وقت موبایل رو ازش میگیرم دعوا راه میاندازه.»
«درس نمیخونه و تمام وقتش پای بازیه.»
«اگر موبایل نباشه، اصلاً نمیدونم با خودش چه کار کنه.»
اینها از نگرانیهای رایج والدین درباره استفاده کودکان و نوجوانان از موبایل، تبلت، بازیهای ویدیویی و شبکههای اجتماعی است.
موبایل و بازی به خودی خود لزوماً چیز بدی نیستند. بازیهای دیجیتال میتوانند سرگرمکننده باشند و بعضی از آنها حتی مهارتهایی مانند حل مسئله یا هماهنگی دیداری ـ حرکتی را درگیر میکنند. مسئله اصلی زمانی ایجاد میشود که استفاده از صفحهنمایش جای خواب، درس، فعالیت بدنی، ارتباط خانوادگی، روابط اجتماعی و سایر فعالیتهای مهم زندگی را بگیرد.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که:
«چند ساعت موبایل استفاده میکند؟»
بلکه باید پرسید:
«موبایل و بازی چه اثری روی زندگی فرزندم گذاشته است؟»
از کجا بفهمیم استفاده از موبایل زیاد شده است؟
عدد مشخصی وجود ندارد که برای همه کودکان و نوجوانان بتوان گفت «بعد از این مقدار، استفاده از موبایل حتماً مشکلزاست».
سن کودک، نوع فعالیت، زمان استفاده، کیفیت محتوا و تأثیر آن بر زندگی روزمره اهمیت زیادی دارند.
مثلاً ممکن است یک نوجوان مدت مشخصی برای انجام تکالیف یا ارتباط با دوستانش از اینترنت استفاده کند و مشکلی نداشته باشد، اما نوجوان دیگری به دلیل بازی تا نیمههای شب بیدار بماند و روز بعد نتواند در مدرسه تمرکز کند.
بنابراین بهتر است به نشانههای زیر توجه کنید:
خواب کودک یا نوجوان بههم ریخته است.
تکالیف و درسهایش بهطور مداوم عقب میافتد.
فعالیت بدنی بسیار کمی دارد.
ارتباطش با خانواده یا دوستان کمتر شده است.
بیشتر سرگرمیهای قبلی خود را کنار گذاشته است.
وقتی دسترسی به موبایل یا بازی محدود میشود، واکنشهای شدید نشان میدهد.
نمیتواند طبق توافق، استفاده از موبایل را متوقف کند.
مرتب درباره بازی یا موبایل فکر میکند.
برای ادامه بازی یا استفاده از موبایل دروغ میگوید.
از موبایل برای فرار از ناراحتی، اضطراب یا بیحوصلگی استفاده میکند.
با وجود پیامدهای منفی، همچنان نمیتواند استفاده خود را مدیریت کند.
یک یا دو مورد از این رفتارها لزوماً به معنی «اعتیاد به موبایل» نیست؛ اما اگر این الگو شدید، پایدار و مختلکننده باشد، بهتر است جدیتر بررسی شود.
چرا کودک اینقدر به بازی و موبایل علاقهمند میشود؟
مغز انسان به فعالیتهایی که سریع پاداش میدهند، توجه زیادی نشان میدهد.
بازیهای دیجیتال معمولاً بازخورد سریع، هدفهای کوتاهمدت، امتیاز، رقابت و پاداش دارند. این ویژگیها میتوانند بازی را بسیار جذاب کنند.
از طرف دیگر، کودک ممکن است در دنیای واقعی با مشکلاتی مانند:
بیحوصلگی،
تنهایی،
فشار درسی،
اختلاف با والدین،
اضطراب،
مشکلات ارتباطی،
احساس شکست،
یا اعتمادبهنفس پایین
مواجه باشد و بازی را به عنوان راهی برای فاصله گرفتن موقت از این احساسات انتخاب کند.
پس گاهی مسئله فقط موبایل نیست؛ موبایل ممکن است علامتی از یک مشکل دیگر باشد.
آیا بازی کردن یعنی بچهام معتاد شده؟
نه.
اصطلاح «اعتیاد به موبایل» در گفتگوهای روزمره بسیار رایج است، اما از نظر روانشناختی نباید هر استفاده زیاد از موبایل را اختلال یا اعتیاد دانست.
در مورد بازیهای ویدیویی، سازمان جهانی بهداشت «اختلال بازی» را به عنوان الگویی از بازی کردن توصیف میکند که با کاهش کنترل بر بازی، اولویت پیدا کردن بازی نسبت به سایر فعالیتها و ادامه یا افزایش بازی با وجود پیامدهای منفی قابل توجه همراه است.
این وضعیت باید با دقت و توسط متخصص ارزیابی شود و صرفاً بر اساس تعداد ساعت بازی نمیتوان آن را تشخیص داد.
بنابراین بهتر است به جای اینکه سریع به کودک بگوییم:
«تو به موبایل معتادی!»
بررسی کنیم که آیا استفاده از آن واقعاً زندگی او را مختل کرده است یا نه.
اولین اشتباه والدین: گرفتن ناگهانی موبایل
وقتی والدین مدت زیادی اجازه استفاده از موبایل دادهاند، یکباره تصمیم میگیرند:
«از امروز دیگه موبایل ممنوع!»
این روش معمولاً باعث درگیری شدید میشود.
کودک یا نوجوان احساس میکند چیزی که برایش مهم است ناگهان از او گرفته شده و ممکن است با گریه، عصبانیت، پرخاشگری یا چانهزنی واکنش نشان دهد.
بهتر است محدودیتها تدریجی، مشخص و قابل پیشبینی باشند.
مثلاً از قبل مشخص شود که:
«بعد از انجام تکالیف و شام، یک زمان مشخص برای بازی داری و بعد از آن بازی تمام میشود.»
قانون باید قبل از شروع بازی مشخص باشد، نه وسط بازی.
قانون موبایل را چطور تعیین کنیم؟
قانون خوب باید چهار ویژگی داشته باشد:
۱. واضح باشد
«کمتر بازی کن» قانون دقیقی نیست.
اما:
«بازی از ساعت ۶ تا ۷ است.»
واضحتر است.
۲. قابل اجرا باشد
قانونی که والدین خودشان نمیتوانند اجرا کنند، بهمرور اعتبارش را از دست میدهد.
۳. ثابت باشد
اگر امروز بازی تا ساعت ۱۰ شب آزاد باشد و فردا به خاطر عصبانیت والدین موبایل کاملاً ممنوع شود، کودک نمیداند دقیقاً چه چیزی انتظار میرود.
۴. متناسب با سن باشد
نیازهای یک کودک دبستانی با یک نوجوان یکسان نیست.
هرچه کودک بزرگتر میشود، میتوان مسئولیت و مشارکت بیشتری در تعیین قوانین به او داد.
موبایل را از اتاق خواب خارج کنیم؟
در بسیاری از خانوادهها، یکی از مؤثرترین قوانین این است که موبایل و سایر وسایل دارای صفحهنمایش هنگام خواب در اتاق کودک باقی نمانند.
اگر نوجوان شبها با موبایل بازی میکند یا در شبکههای اجتماعی میچرخد، حتی اگر والدین تصور کنند که او خوابیده است، کیفیت و مدت خواب ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد.
بهتر است خانواده یک زمان مشخص برای پایان استفاده از صفحهنمایش در شب داشته باشد و موبایل هنگام خواب در محل دیگری قرار بگیرد.
اگر کودک هنگام خاموش کردن بازی عصبانی شد چه کنیم؟
این یکی از سختترین موقعیتها برای والدین است.
اگر کودک عصبانی شد، والدین هم نباید وارد مسابقه فریاد زدن شوند.
میتوانید آرام و کوتاه بگویید:
«میدونم دوست داری بازی رو ادامه بدی، ولی زمان بازی تموم شده.»
اگر شروع به بحث کرد، لازم نیست وارد ده دقیقه توضیح و استدلال شوید.
احساس کودک را بپذیرید، اما قانون را تغییر ندهید.
این دو موضوع با هم تناقضی ندارند.
میتوان گفت:
«میفهمم ناراحتی، ولی قرارمون این بود که ساعت هفت بازی تموم بشه.»
قبل از پایان بازی هشدار بدهید
برای بسیاری از کودکان، پایان ناگهانی یک فعالیت جذاب دشوار است.
میتوانید چند دقیقه قبل اطلاع دهید:
«ده دقیقه دیگه بازی تموم میشه.»
بعد:
«پنج دقیقه دیگه باید خاموشش کنی.»
این کار به کودک فرصت میدهد فعالیتش را تمام کند و انتقال از بازی به فعالیت بعدی آسانتر شود.
فقط موبایل را حذف نکنید؛ جایگزین بسازید
یکی از اشتباهات مهم این است که والدین میگویند:
«موبایل رو ازت میگیرم، برو یه کاری بکن.»
اما کودک ممکن است هیچ فعالیت جایگزینی نداشته باشد.
اگر قرار است استفاده از صفحهنمایش کاهش پیدا کند، گزینههای دیگری هم باید در زندگی کودک وجود داشته باشند:
ورزش و فعالیت بدنی
بازیهای غیر دیجیتال
کتاب و فعالیتهای هنری
دیدار با دوستان
فعالیت خانوادگی
بازی در فضای باز
یادگیری یک مهارت
انجام کارهای متناسب با سن در خانه
هدف این نیست که کودک را دائماً سرگرم کنیم؛ هدف این است که زندگی او فقط حول موبایل نچرخد.
آیا باید موبایل را به عنوان جایزه استفاده کنیم؟
استفاده از موبایل یا بازی به عنوان پاداش در بعضی شرایط میتواند قابل استفاده باشد، اما اگر تمام سیستم تربیتی خانواده به این شکل باشد که:
«اگر درس بخونی، موبایل میدم.»
«اگر اتاقت رو مرتب کنی، بازی کن.»
کودک ممکن است به تدریج تصور کند هر فعالیتی فقط زمانی ارزش انجام دادن دارد که در مقابل آن پاداش دیجیتال بگیرد.
بهتر است در کنار تقویت مثبت، مسئولیتپذیری و عادتهای روزمره نیز آموزش داده شوند.
اگر کودک برای درس خواندن مشکل دارد، موبایل تنها مقصر نیست
گاهی والدین تمام مشکل را به موبایل نسبت میدهند:
«اگر موبایل نداشتی، نمرههات عالی میشد.»
اما ممکن است مشکل اصلی چیز دیگری باشد.
مثلاً:
کودک مهارت مطالعه ندارد.
مطالب درسی برایش دشوار است.
مشکل تمرکز دارد.
از مدرسه اضطراب دارد.
احساس شکست میکند.
خواب کافی ندارد.
با مشکلات یادگیری مواجه است.
یا در خانه تحت فشار زیادی قرار گرفته است.
در این شرایط، فقط گرفتن موبایل ممکن است مشکل اصلی را حل نکند.
آیا باید موبایل کودک را کنترل کنیم؟
نظارت والدین در دوران کودکی و نوجوانی اهمیت دارد، اما نظارت با جاسوسی و کنترل افراطی یکی نیست.
والدین باید درباره امنیت اینترنت، افراد ناشناس، اطلاعات شخصی، محتوای نامناسب، قلدری اینترنتی و رفتارهای پرخطر با فرزندشان صحبت کنند.
هرچه نوجوان بزرگتر میشود، بهتر است بخشی از مسئولیت مدیریت فضای مجازی را نیز خودش بر عهده بگیرد.
هدف نهایی این نیست که والدین تا همیشه تلفن نوجوان را کنترل کنند؛ هدف این است که نوجوان به تدریج خودتنظیمی و استفاده مسئولانه از فناوری را یاد بگیرد.
درباره محتوای اینترنت با فرزندتان صحبت کنید
محدود کردن زمان استفاده مهم است، اما تنها مسئله نیست.
کودک و نوجوان باید بداند که در اینترنت ممکن است با:
محتوای خشونتآمیز،
محتوای جنسی نامناسب،
افراد ناشناس،
تبلیغات گمراهکننده،
زورگویی اینترنتی،
اخبار جعلی،
یا درخواست برای ارسال اطلاعات و تصاویر شخصی
مواجه شود.
بهتر است کودک بداند اگر چیزی او را ترساند یا معذب کرد، میتواند بدون ترس از تنبیه با والدین صحبت کند.
اگر نوجوان میگوید «همه دوستام موبایل دارن» چه کنیم؟
این جمله بسیار رایج است.
پاسخ مناسب این نیست که:
«ما کاری به بقیه نداریم!»
اما لازم نیست صرفاً به دلیل اینکه دوستان نوجوان کاری انجام میدهند، خانواده نیز همان تصمیم را بگیرد.
میتوانید بگویید:
«میفهمم که دوستات شرایط متفاوتی دارن، ولی ما باید قانونی داشته باشیم که برای زندگی خودمون مناسب باشه. بیا با هم دربارهاش صحبت کنیم.»
این نوع گفتگو به نوجوان کمک میکند تفاوت بین فشار همسالان و تصمیم شخصی را بهتر درک کند.
چه زمانی باید نگران شویم؟
اگر استفاده از موبایل و بازی به صورت پایدار باعث اختلال در زندگی نوجوان شده باشد، بهتر است موضوع جدیتر بررسی شود.
بهخصوص اگر:
خواب نوجوان بهشدت مختل شده،
افت تحصیلی قابل توجه ایجاد شده،
روابط خانوادگی دائماً به خاطر موبایل دچار درگیری است،
نوجوان تقریباً همه فعالیتهای قبلی را کنار گذاشته،
قادر به کنترل بازی نیست،
برای بازی یا موبایل دروغ میگوید،
رفتارهای پرخاشگرانه شدید دارد،
یا استفاده از بازی با مشکلات عاطفی مانند اضطراب، افسردگی یا انزوای شدید همراه شده است.
در چنین شرایطی بهتر است به جای تمرکز صرف بر «قطع موبایل»، علت اصلی رفتار نیز بررسی شود.
اگر فرزندم حاضر نیست قانون را قبول کند چه کنم؟
گاهی مسئله فقط موبایل نیست؛ مسئله اصلی الگوی رابطه والد و فرزند است.
اگر هر قانون خانوادگی به جنگ قدرت تبدیل میشود، والدین دائماً تهدید میکنند، کودک مقاومت میکند و هیچ توافقی پایدار نمیماند، ممکن است خانواده به کمک بیشتری برای تنظیم رابطه و شیوه فرزندپروری نیاز داشته باشد.
در چنین شرایطی مشاوره میتواند به والدین کمک کند تا بدون تنبیههای شدید و درگیری دائمی، قوانین مشخصتری ایجاد کنند و مهارتهای ارتباطی و تربیتی مؤثرتری به کار ببرند.
جمعبندی
موبایل و بازی لزوماً دشمن کودک نیستند. مسئله زمانی ایجاد میشود که استفاده از فناوری از حالت سرگرمی و ابزار ارتباطی خارج شود و بخش مهمی از زندگی کودک یا نوجوان را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مدیریت این مسئله:
قوانین مشخص و متناسب با سن تعیین کنید.
زمان خواب را از موبایل جدا کنید.
قبل از پایان بازی هشدار بدهید.
هنگام عصبانیت کودک وارد جنگ قدرت نشوید.
برای موبایل جایگزینهای واقعی ایجاد کنید.
درباره امنیت و محتوای اینترنت با فرزندتان صحبت کنید.
او را در تعیین بعضی قوانین، بهخصوص در سنین بالاتر، مشارکت دهید.
به جای تمرکز صرف بر تعداد ساعت استفاده، تأثیر موبایل بر زندگی او را بررسی کنید.
اگر استفاده از موبایل با افت تحصیلی، اختلال خواب، انزوا، اضطراب، افسردگی یا رفتارهای پرخطر همراه شده است، علت زمینهای را جدی بگیرید.
مهمتر از اینکه چند ساعت موبایل دست کودک است، این است که آیا کودک هنوز میتواند بدون موبایل زندگی متعادل، ارتباط سالم، خواب کافی، فعالیت بدنی و مسئولیتهای روزمره خود را حفظ کند یا نه.
اگر احساس میکنید استفاده فرزندتان از موبایل و بازی از کنترل خارج شده یا اختلاف بر سر موبایل به یکی از مشکلات دائمی خانواده تبدیل شده است، مشاوره روانشناسی کودک، نوجوان و خانواده میتواند به شما کمک کند علت مشکل را بهتر بشناسید و متناسب با سن و شرایط فرزندتان، یک روش تربیتی و ارتباطی مناسب پیدا کنید.
