وسواس دارم؛ از کجا بفهمم وسواس فکری یا عملی دارم و چطور درمان میشود؟
«فکرهای عجیب و ناخواسته مدام به ذهنم میآیند.»
«هرچقدر میگویم به این موضوع فکر نکنم، بیشتر به ذهنم برمیگردد.»
«مدام باید چیزی را چک کنم تا خیالم راحت شود.»
«اگر دستم را چند بار نشویم، احساس میکنم اتفاق بدی میافتد.»
«میدانم شاید این نگرانی منطقی نباشد، اما نمیتوانم جلویش را بگیرم.»
اگر این تجربهها برای شما آشناست، ممکن است با وسواس فکری یا وسواس عملی روبهرو باشید.
اختلال وسواس فکری ـ عملی یا OCD فقط به شستن مداوم دستها یا مرتب بودن بیش از حد محدود نمیشود. وسواس میتواند به شکل افکار ناخواسته، تصاویر ذهنی، شکهای مداوم، نیاز به اطمینان گرفتن، بررسی کردن، شمارش، تکرار رفتارها یا انجام دادن بعضی کارها برای کاهش اضطراب ظاهر شود.
اما از طرف دیگر، هر فکر تکراری یا هر رفتار تکرارشوندهای هم به معنی وسواس نیست. برای تشخیص وسواس باید شدت، تکرار، میزان ناراحتی و تأثیر آن بر زندگی فرد بررسی شود.
وسواس دقیقاً چیست؟
در وسواس معمولاً دو بخش اصلی وجود دارد:
وسواس فکری
وسواس فکری به افکار، تصاویر ذهنی یا تکانههای ناخواسته و تکرارشوندهای گفته میشود که فرد احساس میکند کنترل کردن آنها دشوار است و معمولاً باعث اضطراب یا ناراحتی میشوند.
مثلاً:
«نکند به کسی آسیب زده باشم؟»
«نکند بیمار شده باشم؟»
«نکند در را قفل نکرده باشم؟»
«نکند حرف بدی زده باشم؟»
«نکند اتفاق بدی برای خانوادهام بیفتد؟»
«نکند در مورد همسرم اشتباه کرده باشم؟»
«نکند این فکر درباره من معنای بدی داشته باشد؟»
نکته مهم این است که وجود یک فکر ناخوشایند به معنی خواستن آن فکر یا باور داشتن آن نیست.
بسیاری از افکار وسواسی دقیقاً به این دلیل آزاردهندهاند که با خواستهها، ارزشها یا تصویری که فرد از خودش دارد همخوان نیستند.
وسواس عملی چیست؟
وسواس عملی یا اجبار (Compulsion) رفتاری است که فرد برای کاهش اضطراب یا ناراحتی ناشی از وسواس انجام میدهد.
این رفتار همیشه هم یک کار فیزیکی نیست.
مثلاً ممکن است فرد:
چندین بار دستهایش را بشوید.
قفل، گاز یا وسایل خانه را بارها بررسی کند.
مرتب از دیگران اطمینان بگیرد.
یک جمله را در ذهنش تکرار کند.
یک اتفاق را بارها در ذهن مرور کند.
چیزی را بشمارد.
رفتار خاصی را دقیقاً به یک شکل تکرار کند.
مدام در اینترنت درباره یک بیماری جستوجو کند.
از موقعیتهایی که افکار وسواسی را تحریک میکنند اجتناب کند.
بنابراین اجبار همیشه قابل مشاهده نیست. بعضی افراد اجبارهای خود را کاملاً در ذهن انجام میدهند.
چرخه وسواس چگونه شکل میگیرد؟
یکی از مهمترین نکات درباره وسواس، شناخت چرخه آن است.
معمولاً چرخه به این شکل پیش میرود:
فکر یا تصویر ناخواسته → اضطراب و ناراحتی → انجام رفتار یا عمل ذهنی → کاهش موقت اضطراب → بازگشت وسواس
برای مثال:
فرد فکر میکند:
«نکند در را قفل نکرده باشم؟»
اضطراب میگیرد.
دوباره در را بررسی میکند.
برای چند دقیقه خیالش راحت میشود.
اما بعد دوباره شک میکند:
«مطمئنی قفلش کردی؟»
و دوباره بررسی میکند.
مشکل اینجاست که بررسی کردن ممکن است در کوتاهمدت اضطراب را کاهش دهد، اما همین کاهش موقت میتواند چرخه وسواس و اجبار را تقویت کند.
آیا وسواس فقط شستن دست و تمیزی است؟
خیر.
شستوشو و آلودگی یکی از انواع شناختهشده وسواس است، اما وسواس میتواند موضوعات بسیار متفاوتی داشته باشد.
برخی الگوهای رایج شامل:
وسواس آلودگی
ترس شدید از میکروب، بیماری، آلودگی یا تماس با مواد آلوده.
وسواس بررسی
چک کردن مکرر قفل، گاز، برق، تلفن، پیامها یا انجام درست یک کار.
وسواس فکری
افکار ناخواسته و مزاحمی که فرد نمیتواند به راحتی از آنها فاصله بگیرد.
وسواس مذهبی یا اخلاقی
ترس شدید از اینکه مبادا کار یا فکری برخلاف ارزشهای اخلاقی یا مذهبی فرد انجام شده باشد.
وسواس مربوط به آسیب
ترس از اینکه فرد به خودش یا شخص دیگری آسیب بزند، حتی وقتی چنین خواستهای ندارد.
وسواس مربوط به رابطه
شک و بررسی مداوم درباره اینکه:
«آیا واقعاً شریک عاطفیام را دوست دارم؟»
«آیا انتخاب درستی کردهام؟»
«آیا او واقعاً مناسب من است؟»
«نکند آدم بهتری برای من وجود داشته باشد؟»
در این نوع افکار نیز باید با دقت بررسی کرد که آیا فرد با یک مشکل واقعی در رابطه مواجه است یا وارد چرخه شک، بررسی و اطمینانخواهی وسواسی شده است.
فرق وسواس با نگرانی معمولی چیست؟
همه ما گاهی نگران میشویم.
مثلاً ممکن است قبل از یک امتحان، مصاحبه شغلی یا اتفاق مهم نگران باشیم.
اما نگرانی معمولاً میتواند با حل مسئله، دریافت اطلاعات مناسب یا گذشت زمان کاهش پیدا کند.
در وسواس، معمولاً یک چرخه تکراری شکل میگیرد:
شک → اضطراب → بررسی یا اطمینان گرفتن → آرامش موقت → شک دوباره
فرد ممکن است بارها پاسخ یک سؤال را دریافت کند، اما همچنان احساس کند:
«هنوز مطمئن نیستم.»
به همین دلیل، یکی از نشانههای مهم این است که اطمینان گرفتن برای مدت کوتاهی آرامتان میکند اما دوباره شک برمیگردد.
آیا هر فکر مزاحمی به معنی وسواس است؟
خیر.
داشتن افکار ناخواسته برای بسیاری از افراد اتفاق میافتد.
تفاوت مهم در این است که یک فکر تا چه اندازه:
تکرار میشود،
باعث اضطراب و ناراحتی میشود،
ذهن و زمان فرد را درگیر میکند،
باعث انجام رفتارهای اجباری میشود،
یا عملکرد روزمره را مختل میکند.
بنابراین صرفاً داشتن یک فکر عجیب، ترسناک یا ناخوشایند به تنهایی به معنی ابتلا به OCD نیست.
چرا وسواس ایجاد میشود؟
وسواس معمولاً یک علت ساده و واحد ندارد.
ترکیبی از عوامل مختلف میتواند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشد؛ از جمله عوامل زیستی و ژنتیکی، ویژگیهای فردی، تجربههای زندگی، اضطراب و نحوه واکنش فرد به افکار ناخواسته.
یک نکته مهم این است که خودِ فکر معمولاً مسئله اصلی نیست؛ رابطه فرد با آن فکر اهمیت زیادی دارد.
مثلاً ممکن است یک فکر ناخواسته به ذهن دو نفر برسد.
یک نفر میگوید:
«فکر عجیبی بود، بگذریم.»
اما فرد دیگری ممکن است ساعتها آن را تحلیل کند:
«چرا چنین فکری کردم؟»
«نکند این فکر معنای خاصی داشته باشد؟»
«باید مطمئن شوم که واقعاً چنین چیزی نمیخواهم.»
«باید دوباره بررسی کنم.»
این واکنشها میتوانند چرخه وسواس را تقویت کنند.
چرا هرچه بیشتر با فکر وسواسی بجنگم، بیشتر برمیگردد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد تلاش میکند با زور فکر را حذف کند:
«نباید به این فکر کنم.»
«اصلاً نباید چنین چیزی به ذهنم بیاید.»
«باید مطمئن شوم که این فکر دیگر برنمیگردد.»
اما تلاش مداوم برای کنترل یا حذف یک فکر میتواند توجه فرد را بیشتر به همان فکر معطوف کند.
هدف درمان وسواس معمولاً این نیست که فرد بتواند هرگز هیچ فکر مزاحمی نداشته باشد؛ بلکه هدف این است که بتواند بدون انجام رفتارهای اجباری و بدون درگیر شدن با چرخه وسواس، با این افکار مواجه شود.
آیا اطمینان گرفتن زیاد میتواند وسواس را بیشتر کند؟
گاهی بله.
برای مثال فرد مرتب از همسرش میپرسد:
«مطمئنی از من ناراحت نیستی؟»
«مطمئنی دوستم داری؟»
«مطمئنی چیزی نشده؟»
همسر پاسخ میدهد:
«نه، خیالت راحت.»
فرد چند دقیقه آرام میشود، اما بعد دوباره شک میکند.
پس سؤال را تکرار میکند.
این چرخه میتواند در بلندمدت به جای حل مسئله، وابستگی به اطمینان گرفتن را افزایش دهد.
به همین دلیل در برخورد با وسواس، صرفاً آرام کردن فرد برای چند دقیقه همیشه کافی نیست؛ باید چرخه وسواس و اجبار را هدف قرار داد.
آیا میتوان وسواس را درمان کرد؟
بله. وسواس قابل درمان و قابل مدیریت است و روشهای درمانی مؤثری برای آن وجود دارد.
یکی از درمانهای مهم و مبتنی بر شواهد برای OCD، درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) است.
یکی از روشهای تخصصی مورد استفاده در درمان OCD، مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) است.
در ERP، فرد به شکل برنامهریزیشده و تدریجی با موقعیتها یا محرکهایی که وسواس را فعال میکنند مواجه میشود و یاد میگیرد که بدون انجام رفتار اجباری، اضطراب و ناراحتی ایجادشده را تحمل کند.
این کار باید با توجه به شرایط فرد و ترجیحاً تحت نظر متخصص آموزشدیده انجام شود؛ زیرا مواجهه خودسرانه و نامناسب همیشه انتخاب خوبی نیست.
در برخی افراد نیز دارودرمانی میتواند در کنار رواندرمانی مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب دارو و تصمیم درباره آن باید توسط پزشک متخصص انجام شود.
برای کاهش وسواس چه کارهایی نکنیم؟
چند رفتار ممکن است ناخواسته چرخه وسواس را تقویت کنند:
دائماً از دیگران اطمینان نگیریم
اگر متوجه شدهاید یک سؤال را بارها میپرسید اما پاسخ دوباره فقط برای مدت کوتاهی آرامتان میکند، این الگو ارزش بررسی دارد.
بارها و بارها بررسی نکنیم
اگر هر بار که شک میکنید مجبور میشوید دوباره بررسی کنید، ممکن است بررسی به بخشی از چرخه وسواس تبدیل شده باشد.
برای حذف کامل افکار تلاش نکنیم
داشتن یک فکر به معنی عمل کردن به آن نیست.
درباره هر فکر ساعتها تحلیل نکنیم
گاهی تحلیل بیشتر، پاسخ بیشتری تولید نمیکند؛ فقط سؤالهای جدیدی ایجاد میکند.
خودمان را به خاطر داشتن افکار ناخواسته سرزنش نکنیم
افکار ذهنی همیشه انتخابی نیستند و داشتن یک فکر به معنی شخصیت یا نیت فرد نیست.
چه زمانی باید برای وسواس به روانشناس مراجعه کنم؟
اگر افکار یا رفتارهای وسواسی بخش قابل توجهی از روز شما را میگیرند، مراجعه به متخصص میتواند بسیار کمککننده باشد.
بهخصوص اگر:
زمان زیادی را صرف شستوشو یا بررسی میکنید.
مرتب از دیگران اطمینان میگیرید.
برای آرام شدن مجبور به انجام رفتارهای خاصی هستید.
افکار مزاحم باعث اضطراب شدید میشوند.
وسواس روی رابطه عاطفی یا خانوادگی شما تأثیر گذاشته است.
خواب، کار یا تحصیل شما مختل شده است.
به دلیل وسواس از بعضی مکانها یا موقعیتها اجتناب میکنید.
احساس میکنید کنترل زندگیتان در اختیار وسواس قرار گرفته است.
خودتان بارها تلاش کردهاید چرخه را متوقف کنید اما موفق نشدهاید.
در چنین شرایطی بهتر است به جای اینکه فقط با وسواس بجنگید، ارزیابی تخصصی انجام دهید تا مشخص شود دقیقاً با چه الگویی روبهرو هستید.
یک نکته مهم درباره تشخیص وسواس
گاهی افراد با خواندن چند مطلب در اینترنت سریعاً به این نتیجه میرسند که «من OCD دارم».
اما تشخیص اختلال وسواس فکری ـ عملی صرفاً با وجود چند نشانه انجام نمیشود.
متخصص باید مواردی مانند نوع افکار، میزان تکرار، اجبارهای آشکار یا ذهنی، میزان اضطراب، مدت درگیری و تأثیر آن بر عملکرد فرد را بررسی کند.
همچنین بعضی مشکلات دیگر مانند اضطراب، افسردگی یا برخی اختلالات مرتبط میتوانند با افکار تکراری یا رفتارهای مشابه همراه باشند.
بنابراین تشخیص دقیق مهمتر از برچسب زدن به خودمان است.
اگر فکر میکنم وسواس دارم، از کجا شروع کنم؟
اولین قدم این نیست که تمام افکار خود را متوقف کنید.
اول سعی کنید الگوی خود را بشناسید:
چه فکری میآید؟
↓
چه احساسی پیدا میکنم؟
↓
برای کاهش این احساس چه کاری انجام میدهم؟
↓
بعد از آن چقدر آرام میشوم؟
↓
چه زمانی دوباره شک یا فکر برمیگردد؟
اگر متوجه شدید یک چرخه مشخص بارها تکرار میشود، بهتر است آن را با یک روانشناس در میان بگذارید.
شناخت چرخه وسواس، یکی از قدمهای مهم برای تغییر آن است.
جمعبندی
وسواس فقط شستن دستها یا مرتب کردن وسایل نیست. ممکن است به شکل افکار ناخواسته، شکهای مداوم، بررسی کردن، اطمینان گرفتن، شمارش، تکرار رفتارها یا اجبارهای ذهنی ظاهر شود.
مهمترین ویژگی وسواس، چرخهای است که در آن یک فکر یا شک باعث اضطراب میشود و فرد برای کاهش اضطراب دست به رفتار یا عمل ذهنی خاصی میزند؛ این رفتار ممکن است برای مدتی کوتاه آرامش ایجاد کند، اما دوباره چرخه را فعال کند.
اگر احساس میکنید افکار یا رفتارهای وسواسی کنترل زندگی شما را در دست گرفتهاند، لازم نیست به تنهایی با آنها مبارزه کنید. وسواس یک مشکل قابل ارزیابی و قابل درمان است و درمان مناسب میتواند به فرد کمک کند رابطه متفاوتی با افکار و اضطراب خود پیدا کند.
برای دریافت کمک تخصصی
اگر فکر میکنید دچار وسواس فکری یا عملی شدهاید و این افکار یا رفتارها زندگی روزمرهتان را تحت تأثیر قرار دادهاند، میتوانید برای مشاوره روانشناسی فردی اقدام کنید. در جلسه مشاوره میتوان نوع افکار، رفتارهای اجباری، میزان اضطراب و الگوی تکرارشونده آنها را بررسی کرد و در صورت نیاز، مسیر درمان مناسب را مشخص کرد.
