بچهام پرخاشگر شده؛ چطور با او رفتار کنم؟
اگر فرزندتان این روزها بیشتر از قبل عصبانی میشود، داد میزند، وسایل را پرت میکند، دیگران را میزند یا هنگام ناراحتی رفتارهای شدیدی نشان میدهد، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده است: «چرا بچهام پرخاشگر شده؟»
پرخاشگری در کودکان میتواند برای والدین نگرانکننده و خستهکننده باشد؛ اما برای برخورد درست با آن، بهتر است فقط به خود رفتار نگاه نکنیم. پرخاشگری معمولاً یک پیام دارد و ممکن است با عواملی مانند سن و مرحله رشد، ناتوانی در بیان احساسات، ناکامی، خستگی، مشکلات خانوادگی، فشارهای محیطی یا الگوهای یادگرفتهشده ارتباط داشته باشد.
البته هر بار عصبانیت یا داد زدن به معنی وجود یک مشکل جدی نیست. کودکان، بهخصوص در سنین پایین، هنوز در حال یادگیری مهارتهای تنظیم هیجان و کنترل تکانه هستند. مسئله زمانی مهمتر میشود که پرخاشگری شدید، مکرر، طولانیمدت یا مختلکننده زندگی کودک و خانواده باشد.
پرخاشگری در کودکان دقیقاً چیست؟
پرخاشگری فقط کتک زدن نیست.
ممکن است به شکلهای مختلفی دیده شود، از جمله:
زدن یا هل دادن دیگران
گاز گرفتن
لگد زدن
پرت کردن یا شکستن وسایل
داد زدن و فریاد کشیدن
تهدید کردن
توهین کردن
رفتارهای خشن هنگام عصبانیت
آسیب زدن به خود یا دیگران
واکنش بسیار شدید به مخالفت یا ناکامی
البته باید رفتار را متناسب با سن کودک ارزیابی کرد. برای مثال، یک کودک خردسال ممکن است هنوز نتواند خشم خود را به خوبی کنترل کند، اما همان رفتار در سنین بالاتر ممکن است نیازمند بررسی دقیقتری باشد.
بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که «آیا کودک من پرخاشگر است؟» بلکه باید پرسید:
این رفتار چقدر شدید است، چند وقت یکبار اتفاق میافتد، در چه شرایطی رخ میدهد و چه تأثیری بر زندگی کودک دارد؟
چرا بچهها پرخاشگر میشوند؟
پرخاشگری یک علت مشخص و یکسان برای همه کودکان ندارد.
۱. هنوز نمیتواند احساسش را بیان کند
کودک ممکن است احساساتی مانند خشم، حسادت، ترس، ناامیدی یا ناراحتی داشته باشد، اما هنوز کلمات یا مهارت لازم برای بیان آنها را نداشته باشد.
در نتیجه ممکن است به جای اینکه بگوید:
«از اینکه اسباببازیم رو گرفتی ناراحتم.»
به سمت خواهر یا برادرش حمله کند.
در واقع، کودک ممکن است احساس را تجربه کند اما هنوز مهارت لازم برای مدیریت آن را نداشته باشد.
۲. تحمل ناکامی پایین است
بعضی کودکان وقتی چیزی مطابق میلشان پیش نمیرود، واکنش بسیار شدیدی نشان میدهند.
مثلاً:
بازی را میبازند.
چیزی را که میخواهند نمیگیرند.
والد به آنها «نه» میگوید.
مجبور میشوند بازی را متوقف کنند.
باید منتظر بمانند.
اگر کودک هنوز مهارت تحمل ناکامی و تنظیم هیجان را به خوبی یاد نگرفته باشد، ممکن است ناکامی خود را با رفتار پرخاشگرانه نشان دهد.
۳. خستگی و بیخوابی
کودک خسته معمولاً توان کمتری برای کنترل هیجان و رفتار خود دارد.
اگر پرخاشگری بیشتر در ساعات خاصی از روز اتفاق میافتد، برنامه خواب، تغذیه و میزان خستگی کودک را بررسی کنید.
گاهی چیزی که والد آن را «بدرفتاری ناگهانی» میبیند، در واقع زمانی اتفاق میافتد که کودک از نظر جسمی و ذهنی دیگر ظرفیت کافی برای کنترل خودش ندارد.
۴. کودک رفتار پرخاشگرانه را یاد گرفته است
کودکان فقط از دستورهای مستقیم یاد نمیگیرند؛ آنها رفتار اطرافیان را نیز مشاهده میکنند.
اگر کودک مرتب شاهد داد و فریاد، تهدید، تحقیر یا خشونت باشد، ممکن است بهتدریج این رفتارها را به عنوان روش حل اختلاف یاد بگیرد.
این موضوع به این معنی نیست که هر کودک پرخاشگر الزاماً در محیط خشونتآمیز بزرگ شده است. عوامل مختلفی میتوانند در شکلگیری رفتار نقش داشته باشند.
۵. توجه گرفتن از طریق پرخاشگری
گاهی کودک متوجه میشود که وقتی آرام است، توجه چندانی دریافت نمیکند، اما وقتی داد میزند یا وسیلهای را پرت میکند، همه به سمت او میآیند.
در چنین شرایطی ممکن است رفتار پرخاشگرانه ناخواسته تقویت شود.
این مسئله به معنی «تقصیر کودک» یا «تقصیر والدین» نیست؛ بلکه نشان میدهد الگوی تعامل بین کودک و محیط میتواند در تکرار رفتار نقش داشته باشد.
۶. تغییرات و فشارهای زندگی
تغییرات مهم زندگی میتوانند برای کودک دشوار باشند.
برای مثال:
تولد خواهر یا برادر
تغییر مدرسه یا مهدکودک
مشکلات در مدرسه
جابهجایی منزل
اختلاف شدید والدین
جدایی والدین
از دست دادن فردی مهم
تغییر ناگهانی در شرایط خانواده
کودک ممکن است نتواند درباره فشار روانی خود صحبت کند و آن را از طریق تغییر رفتار نشان دهد.
آیا پرخاشگری همیشه نشانه مشکل روانشناختی است؟
خیر.
باید از برچسب زدن سریع به کودک خودداری کرد.
رفتار پرخاشگرانه میتواند در دورههایی از رشد دیده شود و بهتنهایی برای تشخیص یک اختلال کافی نیست.
اما اگر پرخاشگری شدید، مکرر و پایدار باشد یا در چند محیط مختلف مانند خانه و مدرسه دیده شود و روابط کودک یا عملکرد تحصیلی او را مختل کند، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا میکند.
در چنین شرایطی متخصص فقط خود رفتار را بررسی نمیکند؛ بلکه عوامل خانوادگی، مدرسه، رابطه والد و کودک، مهارتهای تنظیم هیجان و سایر شرایط احتمالی را نیز در نظر میگیرد.
وقتی بچه عصبانی میشود چه کار کنیم؟
یکی از مهمترین زمانها برای یادگیری نحوه برخورد با پرخاشگری، همان لحظهای است که کودک عصبانی شده است.
اول خودتان آرام بمانید
اگر کودک فریاد میزند و والد نیز فریاد میزند، معمولاً شدت موقعیت بیشتر میشود.
سعی کنید صدایتان را پایین نگه دارید و جملات کوتاه استفاده کنید.
مثلاً:
«میدونم عصبانی هستی، ولی اجازه نمیدم کسی رو بزنی.»
این جمله هم احساس کودک را میپذیرد و هم مرز رفتاری مشخصی تعیین میکند.
احساس را تأیید کنید، رفتار را نه
این دو موضوع را از هم جدا کنید:
احساس کودک قابل قبول است؛ اما هر رفتاری برای بیان آن قابل قبول نیست.
میتوانید بگویید:
«حق داری عصبانی باشی، اما حق نداری خواهرت رو بزنی.»
یا:
«میفهمم ناراحتی که بازی تموم شده، ولی پرت کردن وسایل قابل قبول نیست.»
این روش به کودک یاد میدهد که برای احساساتش مجبور نیست احساس گناه کند، اما مسئول نحوه رفتار خودش است.
در لحظه عصبانیت سخنرانی نکنید
وقتی کودک بسیار عصبانی است، زمان مناسبی برای توضیح دادن دهها نکته تربیتی نیست.
جملات طولانی ممکن است حتی او را بیشتر تحریک کنند.
در لحظه بحران، اولویت با این موارد است:
ایمنی → کاهش شدت هیجان → تعیین مرز → صحبت بعد از آرام شدن.
اگر خطر آسیب وجود دارد، ایمنی را در اولویت قرار دهید
اگر کودک در حال زدن دیگران، پرت کردن اشیای خطرناک یا آسیب زدن به خودش است، باید تا حد امکان محیط را ایمن کنید و افراد را از موقعیت خطر دور کنید.
در چنین شرایطی، هدف اصلی تربیتی نیست؛ هدف اول جلوگیری از آسیب است.
اگر خطر جدی و فوری وجود دارد، باید از کمک فوری و متناسب با شرایط استفاده شود.
بعد از آرام شدن کودک چه کنیم؟
زمانی که کودک آرام شد، میتوان درباره اتفاق صحبت کرد.
مثلاً:
«چه اتفاقی افتاد که اینقدر عصبانی شدی؟»
اگر کودک نمیتواند پاسخ دهد، میتوانید کمکش کنید:
«وقتی بازی تموم شد عصبانی شدی؟»
هدف این گفتوگو پیدا کردن محرک و آموزش راه جایگزین است.
مثلاً:
«دفعه بعد اگر ناراحت شدی میتونی بگی "من عصبانیام"، از اتاق بیرون بیای یا از من کمک بخوای؛ ولی نمیتونی کسی رو بزنی.»
به کودک یاد بدهیم با خشم چه کار کند
کودک باید بهتدریج یاد بگیرد که خشم بخشی طبیعی از زندگی است و لازم نیست برای از بین بردن آن به رفتار آسیبزننده متوسل شود.
بسته به سن کودک میتوان راهکارهایی مانند اینها را تمرین کرد:
چند نفس آرام و عمیق
کمی فاصله گرفتن از موقعیت
درخواست کمک از والد
استفاده از کلمات برای بیان ناراحتی
نوشیدن آب
فعالیت بدنی مناسب
رفتن به یک فضای آرام
نقاشی کردن یا نوشتن احساسات، متناسب با سن
اما نکته مهم این است که این مهارتها باید در زمان آرامش تمرین شوند، نه اینکه برای اولین بار وسط یک انفجار خشم از کودک انتظار داشته باشیم آنها را اجرا کند.
آیا باید کودک را تنبیه کنیم؟
تنبیه شدید، تحقیر و خشونت راهحل مناسبی برای آموزش کنترل خشم نیستند.
اگر کودک را به خاطر زدن دیگران کتک بزنیم، عملاً ممکن است این پیام را منتقل کنیم که:
«وقتی کسی کار اشتباهی انجام داد، میتوان با خشونت او را کنترل کرد.»
به جای آن بهتر است از قوانین روشن، پیامدهای منطقی و آموزش رفتار جایگزین استفاده شود.
برای مثال:
«زدن ممنوعه. اگر عصبانی هستی میتونی به من بگی. چون اسباببازی رو پرت کردی، فعلاً این اسباببازی کنار گذاشته میشه و بعد که آروم شدی دربارهاش صحبت میکنیم.»
پژوهشهای مربوط به مداخلات والدگری نشان دادهاند که آموزش والدین، تقویت رفتارهای مناسب و استفاده از پیامدهای منطقی میتواند در کاهش رفتارهای برهمزننده کودکان مؤثر باشد.
رفتار خوب کودک را ببینید
یکی از اشتباههای رایج این است که والدین فقط زمانی به کودک توجه میکنند که رفتار نامناسبی دارد.
اما اگر کودک در یک موقعیت دشوار توانست خودش را کنترل کند، همان لحظه به او بازخورد بدهید.
مثلاً:
«دیدم خیلی عصبانی شدی ولی خواهرت رو نزدی و اومدی به من گفتی. این خیلی خوب بود.»
این نوع بازخورد به کودک کمک میکند بفهمد دقیقاً چه رفتاری مورد تأیید است.
تحسین مشخص، توجه مثبت و تقویت رفتار مطلوب از اجزای مهم بسیاری از برنامههای مبتنی بر آموزش والدین هستند.
اگر کودک به خواهر یا برادرش حمله میکند چه کنیم؟
در این شرایط، ابتدا باید از آسیب جلوگیری کنید.
بعد از جدا کردن کودکان، بدون تحقیر یا برچسب زدن، مرز را مشخص کنید:
«من اجازه نمیدم کسی کسی رو بزنه.»
سپس وقتی هر دو کودک آرام شدند، درباره اتفاق صحبت کنید.
بهتر است والدین وارد نقش «قاضی» نشوند و بدون بررسی، یکی را همیشه مقصر و دیگری را همیشه قربانی نکنند. البته اگر رفتار آسیبزننده یا زورگویی تکراری وجود دارد، باید جدیتر بررسی و مدیریت شود.
همچنین بهتر است کودکان برای جلب توجه والدین وارد رقابت دائمی نشوند و هرکدام زمان و توجه مثبت کافی دریافت کنند.
نقش موبایل و بازی در پرخاشگری چیست؟
نباید هر پرخاشگری را مستقیماً به موبایل یا بازی نسبت داد.
اما اگر متوجه شدهاید که کودک تقریباً همیشه هنگام قطع بازی، محدود شدن موبایل یا پایان یک فعالیت دیجیتال دچار انفجار خشم میشود، بهتر است الگوی استفاده از صفحهنمایش و نحوه پایان دادن به آن بررسی شود.
قوانین مشخص، زمانبندی قابل پیشبینی و اعلام قبلی پایان فعالیت میتواند انتقال از بازی به فعالیت دیگر را برای کودک آسانتر کند.
در عین حال، اگر پرخاشگری شدید است، بهتر است به جای تمرکز صرف بر موبایل، سایر عوامل زندگی کودک نیز بررسی شوند.
اگر پرخاشگری بعد از جدایی والدین شروع شده باشد چه؟
اگر تغییر رفتار کودک بعد از جدایی یا اختلاف شدید والدین شروع شده، نباید فوراً نتیجه گرفت که «طلاق باعث پرخاشگری شده است».
سازگاری کودک با جدایی به عوامل مختلفی بستگی دارد و شدت تعارض بین والدین، کیفیت فرزندپروری و رابطه کودک با والدین میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
در چنین شرایطی، کودک نباید پیامرسان، داور یا واسطه بین والدین باشد.
نباید از او خواسته شود طرف یکی از والدین را بگیرد یا درباره والد دیگر اطلاعات بدهد.
ثبات در برنامه زندگی، ارتباط امن با والدین و کاهش درگیری میان بزرگسالان میتواند به سازگاری بهتر کودک کمک کند.
چه زمانی پرخاشگری کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
اگر یکی از موارد زیر وجود دارد، بهتر است برای ارزیابی دقیقتر با روانشناس کودک یا متخصص مربوطه مشورت کنید:
پرخاشگری بسیار شدید است.
کودک مرتب به دیگران آسیب میزند.
به خودش آسیب میزند.
وسایل را به شکل جدی تخریب میکند.
رفتار در خانه و مدرسه یا محیطهای دیگر تکرار میشود.
پرخاشگری برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا کرده است.
روابط کودک با همسالان یا اعضای خانواده بهشدت تحت تأثیر قرار گرفته است.
عملکرد تحصیلی کودک افت کرده است.
همراه با پرخاشگری، تغییرات شدید خواب، اضطراب، ترس، غمگینی یا انزوای کودک دیده میشود.
والدین احساس میکنند دیگر نمیتوانند موقعیت را مدیریت کنند.
در چنین شرایطی بهتر است به جای تلاش برای پیدا کردن یک «روش تنبیه مؤثرتر»، علت رفتار و الگوی تعامل کودک و خانواده بررسی شود.
یک نکته مهم برای والدین
اگر فرزندتان پرخاشگر شده، اولین قدم این نیست که از خودتان بپرسید:
«چطور مجبورش کنم رفتار خوبی داشته باشه؟»
سؤال مفیدتر این است:
«چه چیزی باعث میشود این رفتار در او اتفاق بیفتد و من چطور میتوانم به او کمک کنم مهارت بهتری برای مدیریت آن یاد بگیرد؟»
این تغییر نگاه بسیار مهم است.
کودک نیاز دارد همزمان دو پیام را دریافت کند:
«احساساتت برای من قابل فهم است.»
و:
«اما آسیب زدن به خودت یا دیگران قابل قبول نیست.»
ترکیب همدلی و مرزبندی، به کودک کمک میکند بدون اینکه احساساتش سرکوب شوند، مسئولیت رفتار خودش را نیز یاد بگیرد.
جمعبندی
پرخاشگری کودک میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه نشانه یک مشکل جدی نیست. گاهی کودک هنوز مهارت کافی برای تنظیم خشم و بیان احساساتش ندارد و گاهی عوامل محیطی، خانوادگی، ارتباطی یا فشارهای زندگی در افزایش این رفتار نقش دارند.
برای کمک به کودک بهتر است:
علت و موقعیتهای ایجاد پرخاشگری را بررسی کنید.
هنگام عصبانیت کودک آرام بمانید.
احساس کودک را تأیید کنید، اما رفتار آسیبزننده را نپذیرید.
قوانین روشن و ثابت داشته باشید.
رفتارهای مناسب کودک را ببینید و تقویت کنید.
از خشونت، تحقیر و تنبیه بدنی استفاده نکنید.
مهارتهای کنترل خشم را در زمان آرامش تمرین کنید.
اگر پرخاشگری شدید، مداوم یا مختلکننده است، از متخصص کمک بگیرید.
پرخاشگری یک رفتار است، نه هویت کودک. بهتر است به جای اینکه به کودک بگوییم «تو پرخاشگری»، به او کمک کنیم یاد بگیرد وقتی عصبانی میشود، چه کار دیگری میتواند انجام دهد.
اگر نمیدانید با پرخاشگری فرزندتان چطور برخورد کنید
اگر پرخاشگری فرزندتان تکراری شده، شدت زیادی دارد یا باعث شده رابطه شما با او دشوار شود، مشاوره روانشناسی میتواند به بررسی علتهای احتمالی و پیدا کردن شیوه مناسبتر برای مدیریت رفتار کمک کند.
برای دریافت مشاوره حضوری یا تلفنی روانشناسی در زمینه مسائل کودک و خانواده، میتوانید از خدمات کلینیک دکتر مریم موحدنژاد استفاده کنید.
