با بچه ام چطور رفتار کنم؟
یکی از سؤالهایی که تقریباً هر پدر و مادری در مقطعی از زندگی با آن روبهرو میشود این است:
«با بچهام چطور رفتار کنم که هم تربیت خوبی داشته باشه و هم رابطه خوبی با من؟»
گاهی والدین از ترس اینکه فرزندشان آسیب ببیند، بیش از حد کوتاه میآیند و برای هر چیزی به او اجازه میدهند. گاهی هم برعکس، آنقدر روی نظم و اطاعت تأکید میکنند که رابطه میان والد و کودک پر از دعوا، تهدید و تنبیه میشود.
اما تربیت سالم قرار نیست بین محبت و قاطعیت یکی را انتخاب کند.
کودک هم به محبت و امنیت عاطفی نیاز دارد و هم به قانون، مرز و محدودیت.
پژوهشها نیز نشان میدهند که شیوههای فرزندپروری با رفتار و سازگاری کودکان ارتباط دارند و مداخلات آموزشی والدین، بهخصوص روشهایی که بر تقویت رفتار مناسب و انضباط غیرخشونتآمیز تأکید دارند، میتوانند به کاهش مشکلات رفتاری کمک کنند.
بهترین روش رفتار با کودک چیست؟
یک فرمول واحد که برای تمام کودکان و تمام خانوادهها مناسب باشد وجود ندارد.
سن کودک، ویژگیهای شخصیتی او، شرایط خانواده، نیازهای رشدی و حتی موقعیتی که کودک در آن قرار دارد، همگی اهمیت دارند.
اما در بیشتر خانوادهها چند اصل اساسی میتواند پایه یک رابطه سالم والد و کودک باشد:
محبت + ارتباط + مرزبندی + ثبات + قاطعیت بدون خشونت
یعنی کودک بداند که دوستش دارید، اما در عین حال بداند که هر رفتاری قابل قبول نیست.
آیا برای تربیت خوب باید خیلی سختگیر باشم؟
نه.
سختگیری زیاد الزاماً به معنای تربیت بهتر نیست.
ممکن است والد با فریاد، تهدید و تنبیه بتواند در کوتاهمدت کودک را وادار به اطاعت کند، اما هدف تربیت فقط این نیست که کودک «الان» حرف والد را گوش کند.
هدف این است که کودک به تدریج یاد بگیرد:
رفتار خود را تنظیم کند.
احساساتش را بشناسد.
مسئولیت رفتار خود را بپذیرد.
قوانین را درک کند.
با دیگران تعامل مناسبی داشته باشد.
بدون حضور دائمی والد تصمیمهای مناسبتری بگیرد.
پژوهشهای جدید نیز نشان دادهاند که شیوههای منفی فرزندپروری میتوانند با افزایش رفتارهای مشکلساز در کودکان ارتباط داشته باشند. در یک فراتحلیل مبتنی بر مطالعات شبهآزمایشی، شواهدی از اثر کوچک اما آسیبزای فرزندپروری منفی بر علائم رفتارهای مختلکننده در کودکان و نوجوانان به دست آمد.
بنابراین قاطع بودن با خشن بودن یکی نیست.
پس اگر کودک کار اشتباهی کرد، چه کار کنیم؟
اول باید مشخص کنیم کودک چه کاری انجام داده است.
گاهی رفتار کودک واقعاً نیاز به اصلاح دارد و گاهی والد فقط از رفتار کودک ناراحت شده است.
مثلاً:
کودک میدود و بازی میکند.
این لزوماً رفتار بدی نیست.
اما اگر در خیابان بدون توجه به خطر وارد مسیر خودروها شود، موضوع متفاوت است.
در این شرایط والد باید سریع و قاطع عمل کند:
«اینجا دویدن خطرناکه. باید کنار من راه بری.»
لازم نیست برای انتقال پیام فریاد بزنید یا کودک را تحقیر کنید.
قبل از تنبیه از خودمان بپرسیم: «چرا این رفتار اتفاق افتاد؟»
یکی از مهمترین مهارتهای والدگری این است که فقط به رفتار ظاهری نگاه نکنیم.
مثلاً کودک امروز بسیار بدرفتاری میکند.
ممکن است:
خسته باشد.
گرسنه باشد.
خواب کافی نداشته باشد.
بیش از حد تحریک شده باشد.
از اتفاقی ناراحت باشد.
توجه والد را بخواهد.
نتواند احساس خود را بیان کند.
قوانین را هنوز به خوبی یاد نگرفته باشد.
این به معنی آن نیست که هر رفتار نامناسبی را توجیه کنیم.
بلکه قبل از واکنش، علت احتمالی رفتار را هم بررسی کنیم.
آیا باید همیشه به کودک توضیح بدهیم؟
در بسیاری از موقعیتها، بله.
کودک باید بداند چرا یک قانون وجود دارد.
مثلاً به جای:
«چون من میگم!»
میتوان گفت:
«نباید به پریز برق دست بزنی، چون ممکنه برق گرفتگی ایجاد بشه.»
البته توضیح دادن نباید تبدیل به سخنرانی طولانی شود.
برای یک کودک خردسال، یک جمله کوتاه و روشن ممکن است کافی باشد.
هرچه کودک بزرگتر میشود، میتوان درباره دلیل قوانین بیشتر صحبت کرد.
قانونهای خانه باید چه شکلی باشند؟
قوانین بهتر است:
کم باشند.
واضح باشند.
متناسب با سن کودک باشند.
قابل اجرا باشند.
بین والدین تا حد امکان هماهنگ باشند.
مثلاً به جای قانون مبهم:
«رفتار خوب داشته باش.»
میتوان گفت:
«وقتی عصبانی هستی میتونی حرف بزنی، ولی اجازه نداری کسی رو بزنی.»
این قانون برای کودک قابل فهمتر است.
اگر کودک قانون را رعایت نکرد چه کنیم؟
اولین قدم، یادآوری آرام قانون است.
مثلاً:
«قرارمون این بود قبل از خواب اسباببازیها رو جمع کنیم.»
اگر کودک همچنان همکاری نکرد، میتوان از پیامد منطقی و مرتبط با رفتار استفاده کرد.
مثلاً:
«اگر الان اسباببازیها رو جمع نکنیم، وقت بازی فردا کوتاهتر میشه چون زمان جمع کردن وسایل بیشتر میشه.»
پژوهشهای مربوط به برنامههای فرزندپروری نشان دادهاند که تقویت مثبت، بهخصوص تحسین، و استفاده از پیامدهای طبیعی یا منطقی از تکنیکهایی هستند که با اثربخشی بیشتر برنامههای مدیریت رفتار کودک ارتباط داشتهاند.
تفاوت تنبیه با پیامد منطقی چیست؟
فرض کنید کودک عمداً اسباببازی خواهرش را خراب کرده است.
تنبیه ممکن است این باشد:
«چون این کار رو کردی، دیگه یک هفته اجازه نداری تلویزیون ببینی.»
اما پیامد منطقی میتواند این باشد:
«این اسباببازی خراب شده و باید کمک کنی آن را تعمیر کنیم یا اگر قابل تعمیر نیست، مسئولیت جبرانش را بپذیری.»
پیامد منطقی باید تا حد امکان با رفتار کودک ارتباط داشته باشد.
هدف این است که کودک از رفتار خود چیزی یاد بگیرد، نه اینکه صرفاً درد یا ترس را تجربه کند.
آیا تشویق کردن کودک او را لوس میکند؟
نه، اگر درست انجام شود.
تشویق به معنای این نیست که برای هر کار کوچکی به کودک جایزه بدهیم.
گاهی یک جمله ساده کافی است:
«دیدم خودت وسایلت رو جمع کردی. ممنون که مسئولیتت رو انجام دادی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان میدهد کدام رفتار او مورد توجه قرار گرفته است.
در پژوهشهای مربوط به برنامههای فرزندپروری نیز تقویت مثبت و تحسین از جمله تکنیکهایی بودهاند که با کاهش مشکلات رفتاری کودکان ارتباط داشتهاند.
به جای گفتن «بچه خوبی باش» چه بگوییم؟
بهتر است رفتار مشخص را توصیف کنید.
به جای:
«چه بچه خوبی هستی.»
میتوانید بگویید:
«خیلی خوب بود که وقتی عصبانی شدی، به جای زدن، گفتی ناراحتم.»
یا:
«دیدم خودت تکالیفت رو شروع کردی. این یعنی داری مسئولیتپذیرتر میشی.»
این کار به کودک کمک میکند بفهمد دقیقاً کدام رفتار او مورد توجه قرار گرفته است.
آیا باید کودک را با بچههای دیگر مقایسه کنیم؟
بهتر است این کار را نکنیم.
جملههایی مثل:
«ببین دوستت چقدر مؤدبه.»
«خواهرت همیشه حرف گوش میده، تو چرا اینطوری هستی؟»
ممکن است به جای ایجاد انگیزه، باعث احساس ناکافی بودن یا رقابت ناسالم شود.
بهتر است رفتار فعلی کودک را با رفتار قبلی خودش مقایسه کنید.
مثلاً:
«دفعه قبل خیلی زود عصبانی شدی، ولی امروز تونستی آرومتر صحبت کنی.»
اگر کودک گریه کرد، باید سریع ساکتش کنیم؟
نه.
گریه یکی از راههای بیان هیجان در کودکان است.
اگر کودک ناراحت است، لازم نیست فوراً بگوییم:
«گریه نکن.»
بهتر است ابتدا احساس او را نامگذاری کنیم:
«میدونم ناراحتی چون نمیتونی الان بازی کنی.»
این به معنی موافقت با خواسته کودک نیست.
میتوان همزمان گفت:
«میدونم ناراحتی، ولی زمان بازی تموم شده.»
این یعنی:
احساس کودک پذیرفته میشود، اما قانون همچنان پابرجاست.
اگر کودک عصبانی شد چه کنیم؟
وقتی کودک در اوج خشم است، معمولاً زمان مناسبی برای سخنرانی طولانی نیست.
ابتدا باید به کاهش شدت هیجان کمک کرد.
مثلاً:
«میبینم خیلی عصبانی هستی. اول آروم میشیم، بعد دربارهاش حرف میزنیم.»
اگر کودک به خودش یا دیگران آسیب میزند، والد باید رفتار خطرناک را متوقف کند.
بعد از آرام شدن کودک میتوان درباره اتفاق صحبت کرد:
«چی شد که اینقدر عصبانی شدی؟»
«دفعه بعد وقتی این اتفاق افتاد، چه کار دیگهای میتونیم انجام بدیم؟»
آیا باید به کودک حق انتخاب بدهیم؟
بله، اما نه در همه چیز.
دادن انتخابهای محدود میتواند به کودک کمک کند احساس کنترل و مسئولیت بیشتری داشته باشد.
مثلاً:
«میخوای اول مسواک بزنی یا اول لباس خوابت رو بپوشی؟»
به جای:
«میخوای بخوابی یا نه؟»
در مورد موضوع دوم، اصل خواب دیگر محل مذاکره نیست.
بنابراین میتوان گفت:
«الان وقت خوابه. دوست داری قبلش کتاب بخونیم یا مسواک بزنیم؟»
یعنی قانون ثابت است، اما کودک در محدوده قانون حق انتخاب دارد.
اگر کودک دائماً «نه» میگوید چه؟
گاهی «نه گفتن» بخشی از تلاش کودک برای مستقل شدن است.
خصوصاً در سالهای اولیه زندگی، کودک ممکن است بخواهد نشان دهد خودش میتواند تصمیم بگیرد.
در چنین شرایطی هر «نه» را به جنگ قدرت تبدیل نکنید.
اگر موضوع اهمیت زیادی ندارد، گاهی میتوان اجازه انتخاب داد.
اما اگر موضوع ضروری است، با آرامش و ثبات قانون را اجرا کنید.
مثلاً:
«میدونم دوست نداری بری حموم، ولی الان وقتشه. میخوای خودت بری یا من کمکت کنم؟»
آیا باید همیشه با کودک مذاکره کنیم؟
خیر.
بعضی مسائل قابل مذاکرهاند و بعضی نیستند.
مثلاً درباره اینکه:
«امروز چه غذایی بخوریم؟»
میتوان انتخابهایی به کودک داد.
اما درباره:
«آیا کمربند ایمنی ببندیم یا نه؟»
جایی برای مذاکره وجود ندارد.
کودک باید به تدریج یاد بگیرد که در زندگی هم انتخاب وجود دارد و هم محدودیت.
اگر خودمان عصبانی شدیم چه کار کنیم؟
یکی از مهمترین بخشهای تربیت کودک، رفتار خود والد است.
اگر والد از کودک میخواهد خشمش را کنترل کند اما خودش دائماً فریاد میزند، کودک پیام متناقضی دریافت میکند.
لازم نیست والد همیشه آرام باشد.
همه والدین گاهی عصبانی میشوند.
اما مهم است که بتواند مسئولیت رفتار خودش را بپذیرد.
مثلاً:
«من خیلی عصبانی شدم و بلند حرف زدم. نباید داد میزدم. الان آرومترم و میخوام دوباره دربارهاش صحبت کنیم.»
عذرخواهی والد، اقتدار او را از بین نمیبرد.
برعکس، میتواند به کودک نشان دهد که اشتباه کردن و اصلاح کردن رفتار بخشی از زندگی است.
آیا والد باید دوست کودک باشد؟
والد میتواند رابطهای صمیمی و گرم با کودک داشته باشد، اما نقش او فقط دوست بودن نیست.
کودک به کسی نیاز دارد که:
دوستش داشته باشد.
به حرفش گوش دهد.
از او حمایت کند.
برایش حد و مرز تعیین کند.
وقتی لازم است «نه» بگوید.
در شرایط دشوار مسئولیت تصمیمگیری را بر عهده بگیرد.
بنابراین هدف، «دوست کودک بودن» نیست؛ هدف داشتن رابطهای امن، گرم و در عین حال دارای مرز است.
آیا باید همه خواستههای کودک را برآورده کنیم؟
خیر.
محبت کردن با برآورده کردن تمام خواستهها یکی نیست.
کودک باید یاد بگیرد که:
گاهی جواب «نه» است.
اگر والد هر بار که کودک گریه میکند قانون را تغییر دهد، کودک ممکن است بهتدریج یاد بگیرد که گریه، فریاد یا اصرار راه مؤثری برای تغییر تصمیم والد است.
بهتر است وقتی تصمیمی گرفتهاید، اگر تصمیم منطقی و متناسب با شرایط است، با آرامش روی آن بمانید.
آیا تنبیه بدنی روش مناسبی برای تربیت است؟
تنبیه بدنی روش مناسبی برای آموزش مهارتهای رفتاری به کودک محسوب نمیشود.
حتی اگر کودک پس از تنبیه بدنی موقتاً رفتار خود را متوقف کند، این به معنی یادگیری مهارت خودتنظیمی یا حل مسئله نیست.
هدف تربیت این است که کودک به تدریج یاد بگیرد چرا یک رفتار مناسب یا نامناسب است و چگونه میتواند رفتار خود را تغییر دهد.
شواهد پژوهشی نیز نشان میدهند که شیوههای منفی و خشن فرزندپروری با پیامدهای نامطلوب رفتاری و هیجانی ارتباط دارند.
اگر کودک جلوی دیگران بدرفتاری کرد چه کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که والد به دلیل حضور دیگران، واکنش بسیار شدیدتری نشان میدهد.
مثلاً:
«آبرومون رو بردی!»
این جمله مشکل رفتار کودک را حل نمیکند.
ابتدا شرایط را مدیریت کنید.
اگر لازم است کودک را از محیط دور کنید و آرامتر با او صحبت کنید.
بعداً میتوانید درباره رفتار اتفاقافتاده صحبت کنید.
تربیت کودک نباید تبدیل به نمایش برای قضاوت دیگران شود.
چطور با کودک درباره اشتباهش صحبت کنیم؟
به جای حمله به شخصیت کودک، درباره رفتار صحبت کنید.
نگویید:
«تو خیلی بچه بدی هستی.»
بگویید:
«کاری که انجام دادی درست نبود.»
این دو جمله تفاوت زیادی دارند.
در جمله اول، هویت کودک زیر سؤال میرود.
در جمله دوم، رفتار قابل اصلاح است.
کودک باید بداند:
«من آدم بدی نیستم؛ ممکن است رفتاری انجام داده باشم که نیاز به اصلاح دارد.»
آیا باید از کودک عذرخواهی کنیم؟
اگر اشتباه کردهاید، بله.
مثلاً اگر سر کودک فریاد زدهاید:
«من نباید اینطور باهات حرف میزدم. عصبانی بودم، ولی داد زدن درست نبود. ببخشید.»
این کار به کودک یاد میدهد که مسئولیتپذیری فقط برای کودکان نیست.
البته عذرخواهی نباید به معنی کنار گذاشتن قانون باشد.
میتوانید همزمان بگویید:
«من بابت داد زدن عذر میخوام، اما قانون خونه همچنان سر جاشه.»
آیا والدین باید در تربیت کاملاً یکسان رفتار کنند؟
لزومی ندارد دقیقاً یکسان باشند، اما قواعد اصلی باید تا حد امکان هماهنگ باشند.
اگر یکی از والدین میگوید:
«استفاده از موبایل بعد از ساعت ۹ ممنوعه.»
و والد دیگر همیشه اجازه میدهد، کودک با قوانین متناقض روبهرو میشود.
بهتر است والدین درباره چند قانون اصلی با یکدیگر توافق کنند:
خواب
موبایل
درس
احترام
ایمنی
مسئولیتهای خانه
رفتار با دیگران
هماهنگی والدین میتواند اجرای قوانین را برای کودک قابل پیشبینیتر کند.
اگر روش تربیتی ما جواب نداد چه کنیم؟
هیچ روش تربیتی برای همه کودکان یکسان عمل نمیکند.
اگر یک روش جواب نداد، به جای اینکه شدت تنبیه را بیشتر کنید، بررسی کنید:
آیا قانون واضح بوده؟
آیا انتظار شما متناسب با سن کودک بوده؟
آیا کودک دلیل قانون را میدانسته؟
آیا پیامد منطقی بوده؟
آیا خودتان قانون را ثابت اجرا کردهاید؟
آیا رفتار مناسب کودک را هم دیدهاید؟
آیا کودک خسته، گرسنه یا تحت فشار بوده است؟
گاهی مشکل از «لجبازی کودک» نیست؛ مشکل این است که روش والد با نیاز رشدی کودک هماهنگ نیست.
اگر کودک خیلی بدرفتار است، یعنی والد بدی هستم؟
نه.
مشکلات رفتاری کودک میتوانند دلایل مختلفی داشته باشند و صرفاً نشانه بد بودن والدین نیستند.
سن کودک، خلقوخو، شرایط خانوادگی، مشکلات مدرسه، فشارهای محیطی و عوامل روانشناختی میتوانند بر رفتار او اثر بگذارند.
در عین حال، رفتار والد نیز قابل بررسی و اصلاح است.
پژوهشها نشان دادهاند که برنامههای آموزشی والدین میتوانند در شرایط مختلف به بهبود رفتار کودک و مهارتهای فرزندپروری کمک کنند؛ بنابراین کمک گرفتن برای یادگیری مهارتهای والدگری کاملاً منطقی است.
اگر نمیدانم با رفتار کودک چه کار کنم، از کجا شروع کنم؟
لازم نیست یکباره همه چیز را تغییر دهید.
از سه سؤال شروع کنید:
سؤال اول: رفتار دقیق کودک چیست؟
به جای «بچهام خیلی بد شده»، دقیق بگویید:
«هر شب هنگام خواب حدود ۳۰ دقیقه مقاومت میکند و فریاد میزند.»
سؤال دوم: این رفتار چه زمانی بیشتر اتفاق میافتد؟
مثلاً:
وقتی خسته است؟
هنگام استفاده از موبایل؟
قبل از خواب؟
وقتی والد مشغول کار است؟
هنگام انجام تکالیف؟
سؤال سوم: من معمولاً چه واکنشی نشان میدهم؟
ممکن است متوجه شوید چرخهای شکل گرفته است:
کودک اصرار میکند → والد عصبانی میشود → کودک بیشتر مقاومت میکند → والد تسلیم میشود.
اگر این الگو شناسایی شود، میتوان روی تغییر آن کار کرد.
۱۰ اصل ساده برای رفتار بهتر با کودک
اگر بخواهیم مطالب این مقاله را خلاصه کنیم:
۱. کودک را دوست داشته باشید، حتی وقتی رفتار او را قبول ندارید.
۲. احساس کودک را بپذیرید، اما هر رفتاری را مجاز ندانید.
۳. قوانین را واضح و متناسب با سن کودک تعیین کنید.
۴. در اجرای قوانین تا حد امکان ثابت باشید.
۵. رفتارهای مناسب کودک را ببینید و تقویت کنید.
۶. به جای تحقیر شخصیت، درباره رفتار صحبت کنید.
۷. از تنبیه بدنی و روشهای خشن استفاده نکنید.
۸. به کودک فرصت انتخابهای محدود و مناسب بدهید.
۹. خودتان الگوی رفتاری باشید که از کودک انتظار دارید.
۱۰. اگر مشکلی پیچیده یا مداوم است، کمک تخصصی بگیرید.
جمعبندی
پدر یا مادر خوب بودن به این معنی نیست که همیشه آرام باشید، هیچوقت عصبانی نشوید یا کودک همیشه حرف شما را گوش کند.
والدگری سالم یعنی کودک هم محبت را تجربه کند و هم مرزها را بشناسد.
کودک باید بداند:
«من دوست داشته میشوم، حتی وقتی اشتباه میکنم.»
و همزمان بداند:
«هر رفتاری قابل قبول نیست و برای رفتارم مسئولیت دارم.»
فرزندپروری موفق بیشتر از اینکه به تنبیه شدید یا کنترل دائمی وابسته باشد، به رابطه سالم، قوانین روشن، ثبات، توجه به رفتارهای مناسب و توانایی والد برای مدیریت واکنشهای خودش وابسته است.
اگر احساس میکنید با وجود تلاش زیاد، رفتار کودک همچنان برایتان دشوار است، لازم نیست همه چیز را به تنهایی حل کنید.
مشاوره برای مشکلات رفتاری کودک
اگر درباره نحوه برخورد با فرزندتان، لجبازی، پرخاشگری، نافرمانی، وابستگی یا مشکلات رفتاری او دچار سردرگمی شدهاید، مشاوره تخصصی میتواند به شما کمک کند تا به جای آزمون و خطای مداوم، علت رفتار کودک و شیوه مناسب واکنش به آن را دقیقتر بررسی کنید.
برای دریافت راهنمایی متناسب با شرایط فرزندتان میتوانید از خدمات مشاوره حضوری در کلینیک یا مشاوره تلفنی روانشناسی فردی و خانواده استفاده کنید.
